#thành ngữ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?

Trong Truyện Kiều, vì ghen nên Hoạn Thư mắng Thúy Kiều:

Con này chẳng phải thiện nhân

Chẳng phường trốn chúa thì quân lộn chồng

Ta hiểu thế nào về từ lộn trong ngữ cảnh này?

Đã người Việt ắt hiểu tiếng Việt? Chưa chắc. Tùy vùng miền, còn có cả tiếng địa phương - chính phương ngữ này góp phần giúp vốn từ tiếng Việt thêm phong phú, thêm nhiều sắc thái biểu cảm. Có lẽ dẫn chứng sinh động vẫn là… từ thơ chăng? Ta hãy đọc khổ thơ này, nghe đâu được nhiều người Quảng Trị "bình chọn" là tiêu biểu nhất về lời ăn tiếng nói ở "quê miềng". Nhà báo, nhà thơ Ngọc Hồ đã cung cấp văn bản:

Ngó lên côi đôộng chộ xeng xeng

Rú nậy rào su nác chảy queng

Cà lơ đương xuốc cươi phơi lúa

Eng miềng đau bẹ nác đa xeng.

Ngồi buồn dỡ mắm nhau ra

Mắm ông thì thúi, mắm bà không thơm

Từ “mắm” xuất hiện trong câu dao miền Nam, trước hết cho chúng ta biết ăn mắm đã là một sự khoái khẩu, ưng cái miệng. Ai cũng thích ăn mắm, dù người đó giàu nứt đố đổ vách hay nghèo mạt rẹp thì cũng khoái mắm, nhớ mắm,  thèm mắm.

Trong tập “Hoa trái mùa”, in năm 1934 tại Sài Gòn của ông Trần Văn Tấn, ta còn được đọc dăm bài lục bát của cô giáo Huỳnh Ngọc Ái ở Bạc Liêu. Xét rằng, phải là người “trên đồng cạn, dưới đồng sâu”, biết quan sát, thích giăng câu chài lưới hoặc ít ra phải sống nơi vùng sông nước miền Nam mới có thể liệt kê đâu đó nhiều loại cá:

Dày tho, sặc bướm, chạch, trê

Bông, rô, dày, lóc thuộc về cá đen

Cá trắng: he, chốt, leo, kèn

Lòng tong, chẻm, sủ, thiểu, phèn, cháy, cơm…

Dù không chủ quan “vơ đũa cả nắm”, không hồ đồ “chụp mũ” nhưng tôi dám nói rằng, bất kỳ quyển sách nào nếu đọc thật kỹ, lấy kính lúp sọi rọi từng chữ với tâm thế “vạch lá tìm sâu” ắt ta sẽ phát hiện ra một vài lỗi chính tả.

Đêm qua đốt đọi dầu đầy

Bấc non chẳng cháy, oan mày dầu ơi

Bấc là gì? Cơn cớ làm sao khi người ta lại dùng từ bấc? Há chẳng phải bắt đầu từ câu ca dao: "Đêm qua gió bấc mưa dầm/ Đèn lầm với bóng, bóng lầm với ai?" đấy sao? Ngẫm ra có lý, gió bấc còn gọi "gió mùa đông bắc" lúc ấy gió lạnh ùa về lại mưa dầm dề nên người ta thường thắp đèn cho ấm áp. Mà, đèn thắp trong khung cảnh gió phùn mưa nhão, gió bấc mưa dầm nên ánh sáng nhập nhòe khiến dẫn đến sự nhầm lẫn giữa đèn với bóng.

Suy luận này có đúng?

Có nhiều câu tục ngữ truyền miệng từ bao đời, dần dần về sau, có thể do từ được sử dụng đã phai nghĩa theo năm tháng, người ta "cập nhật" bằng cách thay từ khác cho dễ hiểu hơn, từ đó không những dẫn tới dị bản mà còn làm sai lệch ý nghĩa. Thí dụ, ông bà ta nói "Ôm rơm nặng bụng/ rậm bụng" hay "rặm bụng"? Từ nào chính xác? Muốn trả lời câu hỏi này, cách tốt nhất vẫn là khảo sát lấy từng từ trong câu tục ngữ này.

Sau khi đã phân tích cặn kẽ, giải thích rành mạch, chứng cứ rõ ràng nhưng người kia vẫn cãi chày cãi cối, vẫn không chịu nghe, đúng là thứ củ chuối, chán thế. Quá nản bởi tốn nước bọt tranh luận với đầu óc bã đậu, do đó người này trước khi ngưng lời bèn buông một câu: "Thà nói chuyện với đầu gối còn hơn". Đầu gối của ai? Nghe hỏi thế, chưa vội trả lời, ta hãy quay ngược về hàng trăm năm trước với tâm sự của chàng trai trong ca dao:

Ðêm nằm ôm gối thở than/ Gối ơi là gối con bạn lan nó xa rồi

Ông Bùi Giáng làm thơ thế nào? Không phải nói gì thêm, thiên hạ đã bàn "nát nước", tức đã bàn "hết nước hết cái".

Trong đời thường, từ chỗ không quen biết nhau, khi giao dịch mua bán gì đó, ông bà ta bảo: "Giấy trắng mực đen làm quen thiên hạ". Muốn gì muốn, không thể, "Đinh minh hai miệng một lời song song" (Truyện Kiều), chỉ giao kèo bằng miệng mà cần phải có giấy tờ đâu ra đó, buộc người ta tin nhau, sau đó, dẫu có thay lời đổi ý muốn nuốt lời/ lật kèo cũng không thể. Nói tắt một lời, giấy không thể thiếu trong sinh hoạt, đời sống của người Việt.

Vừa rồi, chương trình về nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ được phát sóng trên VTV Cần Thơ, trong đó có tiết mục biểu diễn ca khúc “Bông hồng cài áo”. Với tư cách người dẫn chuyện, nhạc sĩ Ngô Tùng Văn cho biết là không ít người ngắc ngứ khi nghe từ “lọn” trong ca từ “Mẹ, Mẹ là lọn mía ngọt ngào”.

Ngày trước, khi đang yêu hoặc muốn thổ lộ lòng mình, nếu không gặp mặt, cách thông thường vẫn là viết thư gửi cho nhau. Thì đó, sở dĩ nhiều người yêu thích và nhớ nằm lòng khổ thơ này của Xuân Diệu bởi họ đã tìm thấy tâm trạng của mình: "Anh chỉ có một tình yêu thứ nhất/ Anh cho em, kèm với một lá thư/ Em không lấy, và tình anh đã mất/ Tình đã cho không lấy lại bao giờ".

Tự dưng lại lại nhớ đến nhà văn Võ Phi Hùng, bộ truyện dài "Sống sót vỉa hè" (NXB Kim Đồng) của anh mươi năm trước đã được nhiều thanh thiếu niên yêu thích. Nghĩ đến một người, luôn nhớ đến nụ cười của họ. Hầu như những ai hiền hậu, lương thiện đều có nụ cười giống nhau. Tự tin và sảng khoái. Cũng là lúc người ta nghĩ về cái tình của nhau.

Tự dưng lại nhớ đến ông Chử Đồng Tử. Mối tình của ông với Tiên Dung, nay nhìn lại ta ắt nghĩ đến một chi tiết hết sức đắt giá nếu được xây dựng thành phim càng hấp dẫn.

"Quảng Nam hay cãi, Quảng Ngãi hay co, Bình Định hay lo, Thừa Thiên ních hết", câu cửa miệng từ ngày xửa ngày xưa nhận xét về tính cách của con người bốn tỉnh nêu trên có thật sự chính xác? Không bàn đến.

Đã chắc là con thép tính cha,

Thế tình âu cũng dạy qua loa.

Câu thơ này của cụ Trần Đỉnh Ngọc người Hưng Yên, làm Giáo thọ dưới thời vua Tự Đức, nhà văn hóa Phan Khôi chép lại trong “Chương Dân thi thoại” (1936). Thơ hay nhưng liệu người đọc có hiểu? Nói như thế, vì chúng ta giải thích thế nào về từ “thép”.

Có bài viết giật cái tít thật ngộ: “Chàng trai lướt sóng biển “nghệ cả củ” mà không cần ván”. “Nghệ cả củ” là gì? Trả lời câu hỏi này, chi bằng ta tìm hiểu từ “củ” trong ngữ cảnh này đóng vai trò gì?

Dịp lễ tết là lúc ngàn vạn ô tô chen nhau lao ra khỏi thành phố. Đường trường ai cũng muốn an toàn nên cánh tài xế chịu khó nhắc nhở nhau bằng những thông điệp viết trên đầu, đuôi và hông xe, nhất là xe tải, xe khách. Ngồi xe sau đọc cũng bật cười, vừa đỡ buồn ngủ, vừa giải trí, vừa nhẹ nhàng tay lái chân ga hơn. Những câu ở đầu xe thường khá ngắn gọn mến thương như "Thượng lộ bình an".

“Khôn cho người ta dái, dại cho người ta thương, dở dở ương ương chỉ tổ cho người ta ghét”. Đọc câu tục ngữ này, có lẽ nhiều người… nhăn mặt bởi lọt vào đó từ “dái” chẳng hề thanh tao chút nào cả.