Giải pháp phòng ngừa, đấu tranh tội phạm sử dụng công nghệ cao trên không gian mạng

Theo Cục Cảnh sát hình sự, năm 2025, hoạt động của tội phạm xâm phạm trật tự xã hội được kiềm chế, kéo giảm sâu, các tội phạm chiếm tỷ lệ cao trong cơ cấu tội phạm đều giảm mạnh. Tuy nhiên, hoạt động sử dụng công nghệ cao, trên không gian mạng thực hiện hành vi phạm tội vẫn diễn biến phức tạp, trong đó đáng chú ý là tội phạm sử dụng công nghệ cao, lợi dụng không gian mạng để lừa đảo chiếm đoạt tài sản (xảy ra 6.465 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản, trong đó sử dụng công nghệ cao, lợi dụng không gian mạng lừa đảo chiếm đoạt tài sản chiếm khoảng gần 60%/tổng số vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản).

Phòng 3, Cục Cảnh sát cho hay, các phương thức, thủ đoạn của tội phạm này nổi lên là giả mạo cơ quan chức năng: Đây là thủ đoạn được sử dụng nhiều nhất, đa dạng về hình thức nhất, hầu hết các cơ quan, tổ chức đều bị các đối tượng lợi dụng, xây dựng kịch bản để lừa đảo, nhất là giả danh Công an, viện kiểm sát, tòa án gọi điện đe dọa, yêu cầu nạn nhân chuyển tiền để “xác minh” hoặc “giải quyết vụ việc”; đặc biệt, các đối tượng còn tạo dựng các phòng làm việc giống của cơ quan công an (có quốc kỳ, quốc huy, mặc quân phục, có đối tượng bị còng tay…) để gọi video lừa đảo bị hại, nhiều trường hợp đã thao túng tâm lý làm bị hại tự cách ly, cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng, mạng xã hội để đối tượng tiếp tục gọi điện thoại lừa đảo người thân phải “nộp tiền chuộc”... 

Tiếp đó là lừa đảo việc làm: Các đối tượng dụ dỗ nạn nhân với lời mời “việc nhẹ lương cao”, tuyển dụng việc làm tại nhà, tuyển cộng tác viên bán hàng online, làm nhiệm vụ kiếm tiền sau đó yêu cầu nộp phí, chi trả các khoản thưởng nhỏ để đánh vào lòng tham của bị hại, khi bị hại nạp số tiền lớn thì bị các đối tượng chiếm đoạt... 

Đối tượng lừa đảo đầu tư: Tạo ra các sàn giao dịch tài chính, tiền ảo giả mạo, kêu gọi đầu tư với cam kết lợi nhuận phi thực tế, thủ đoạn lừa đảo này thường đi cùng với mô hình lừa đảo đa cấp, nhiều vụ án, các đối tượng thuê các cá nhân có tầm ảnh hưởng trên mạng xã hội để quảng cáo, kêu gọi đầu tư. 

Lừa đảo tình cảm: Các đối tượng dùng các tài khoản mạng xã hội không chính chủ, làm quen, tạo mối quan hệ tình cảm trên mạng xã hội rồi lừa đảo tiền bạc, thường sẽ chiếm đoạt tiền bằng thủ đoạn rủ rê, lôi kéo góp vốn đầu tư bằng các đường link giả mạo thương hiệu. 

Tội phạm sử dụng công nghệ AI, Deepfake: Tạo ra các video call giả mạo khuôn mặt, giọng nói của người thân, bạn bè của bị hại để vay tiền khẩn cấp hoặc sử dụng AI ghép mặt bị hại vào các video, ảnh nhạy cảm để lừa đảo, tống tiền. 

Ngoài ra, lừa đảo trong thương mại điện tử, giao dịch trực tuyến: Các đối tượng thường gửi các đường link giả mạo trong thanh toán trực tuyến, giả mạo sản phẩm hoặc lừa đảo chiếm đoạt tiền đặt cọc của người mua hàng; lừa đảo cài App: Các đối tượng tạo ra các app giả mạo (giao diện giống như app thật), lừa đảo nạn nhân cài đặt để chiếm quyền điều khiển thiết bị, chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng; thông qua hoạt động cho vay tiền online, chuyển nhầm tiền vào tài khoản để lừa đảo chiếm đoạt tài sản (các đối tượng chuyển tiền sau đó nhắn tin xin lại, nếu bị hại chủ quan, chuyển tiền vào tài khoản đối tượng cung cấp thì đối tượng đứng tên chủ tài khoản chuyển nhầm sẽ tiếp tục đòi tiền, dọa báo Công an); thông qua hoạt động kêu gọi làm từ thiện để lừa đảo chiếm đoạt tài sản…

Cục Cảnh sát hình sự chỉ rõ một số nguyên nhân chính của tình trạng trên như: Lợi nhuận siêu lớn, rủi ro thấp nên các đối tượng bất chấp pháp luật để mở rộng, hình thành các “tập đoàn lừa đảo” đến hầu hết các nước trên thế giới, trong đó triệt để lợi dụng địa bàn một số nước Đông Nam Á để thiết lập các “trung tâm lừa đảo”…; sự bùng nổ cuộc cách mạng công nghệ 4.0 (mạng xã hội, thương mại điện tử, tiền ảo…) tác động trực tiếp đến thói quen sử dụng thiết bị công nghệ, mạng internet của người dân, trong khi khung pháp lý chưa kịp điều chỉnh, tạo kẽ hở cho tội phạm lợi dụng hoạt động ẩn danh, xóa dấu vết và tiếp cận nạn nhân dễ dàng; xuất phát từ nhận thức và tâm lý của bị hại.

Một bộ phận người dân còn thiếu kiến thức an toàn số, cả tin, thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin, thói quen chia sẻ dữ liệu cá nhân bừa bãi, chưa nhận diện được phương thức, thủ đoạn lừa đảo mới, dễ dàng tin vào người “xưng danh cơ quan nhà nước” qua điện thoại, mạng xã hội… là các điều kiện để tội phạm khai thác. 

Bên cạnh đó, tâm lý hám lợi, dễ tin vào các lời chào mời “việc nhẹ lương cao”, “đầu tư lợi nhuận khủng”… đã tự đặt mình vào nguy cơ bị lợi dụng... Tất cả những yếu tố này khiến bị hại trở thành “mắt xích yếu” mà tội phạm dễ dàng tấn công và chiếm đoạt tài sản; công tác quản lý Nhà nước còn một số sơ hở, thiếu sót, nhất là trong việc quản lý các thuê bao, tài khoản chính chủ…; công tác quản lý kinh doanh đa cấp, sàn thương mại điện tử; xuất, nhập cảnh; bảo mật thông tin cá nhân…còn chưa đồng bộ, chưa đạt hiệu quả, còn nhiều kẽ hở để tội phạm lợi dụng hoạt động…

Dự báo loại tội phạm này thời gian tới còn nhiều phức tạp, có chiều hướng gia tăng hoạt động; các đối tượng sẽ triệt để lợi dụng công nghệ cao (Deepfake, AI tạo sinh…) để thu thập dữ liệu cá nhân, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, rửa tiền; lợi dụng chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, nhu cầu người dân để xây dựng các kịch bản tinh vi, đánh đúng vào tâm lý của bị hại...

Để nâng cao hiệu quả trong công tác phòng, chống loại tội phạm này, Cục Cảnh sát hình sự đưa ra một số giải pháp, trong đó, tiếp tục tham mưu triển khai thực hiện có hiệu quả Chỉ thị 21, Công điện 139, Công điện 29 của Thủ tướng Chính phủ, trước mắt cần tập trung: Thành lập “Ban Chỉ đạo liên ngành để xử lý nhanh, kịp thời các vụ, việc có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao, trên không gian mạng”…;  đề xuất ban hành, bổ sung các quy định để quản lý, định danh sim điện thoại, thuê bao mạng internet, tài khoản ngân hàng, ví điện tử, tài khoản mạng xã hội.

Tiếp tục chú trọng vào hoạt động tuyên truyền pháp luật, phương thức thủ đoạn của tội phạm; hướng dẫn người dân cách phòng ngừa, phát hiện và kịp thời cung cấp cơ quan Công an thông tin, tài liệu liên quan... (3) Làm tốt công tác nắm tình hình, đánh giá, nhận diện, dự báo tình hình ở từng giai đoạn, kịp thời tham mưu, đề xuất các kế hoạch, biện pháp cụ thể để đấu tranh có hiệu quả với từng phương thức, thủ đoạn của tội phạm…; nâng cao tỷ lệ điều tra khám phá, không để xảy ra oan, sai, bỏ lọt tội phạm; chú trọng điều tra mở rộng, xử lý triệt để các hành vi khác liên quan đến loại tội phạm này (như mua, bán tài khoản ngân hàng; rửa tiền; mua bán người; tổ chức xuất, nhập cảnh trái phép...).

Tăng cường phối hợp giữa các lực lượng (Công an, nhà mạng, ngân hàng), các đơn vị, các cấp trong trao đổi thông tin, phối hợp điều tra, khám phá…; tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực cho lực lượng chuyên trách; phát huy vai trò nêu gương, trách nhiệm người đứng đầu đơn vị, địa phương (nơi nào nhiều người dân bị lừa đảo, để tình hình phức tạp) thì người đứng đầu đơn vị, địa phương đó phải chịu trách nhiệm trước lãnh đạo Bộ Công a; đẩy mạnh việc xây dựng, sử dụng các hệ thống, phần mềm, ứng dụng khoa học công nghệ cho lực lượng chuyên trách phòng ngừa, đấu tranh…

Tăng cường hợp tác quốc tế, tập trung trao đổi thông tin, tranh thủ tài trợ các thiết bị kỹ thuật công nghệ cao, đào tạo cán bộ; phối hợp giải quyết yêu cầu, phát hiện, xác minh điều tra. Đẩy mạnh việc đàm phán, ký kết các văn bản hợp tác đa phương, nhất là cơ chế pháp lý trong điều tra, xử lý các đối tượng cầm đầu, đối tượng thuộc nước thứ ba để triệt xóa triệt để các đường dây tội phạm...