Thừa Thiên - Huế: Di tích Thành Hóa Châu đang chờ xếp hạng
Năm 1997, cuộc khai quật quy mô lần đầu tiên được tiến hành. Với những kết quả thu được, các nhà khảo cổ học, giới nghiên cứu lịch sử đánh giá rất cao những gì còn sót lại của một thời vàng son Thành Hóa Châu.
Năm 1997, Viện Khảo cổ học đã tiến hành khai quật 200m2 đầu tiên nhằm tìm hiểu, nghiên cứu vùng đất lịch sử văn hóa Chămpa tại khu vực Thành Hóa Châu, thôn Thành Trung, huyện Quảng Điền. Trong quá trình khai quật, Viện Khảo cổ học đã thu được nhiều di vật lịch sử có giá trị như: đồ dùng sinh hoạt bằng gốm, sứ, các loại tượng bằng đất nung, điêu khắc bằng chất liệu đá…
Những kết quả ban đầu từ đợt khai quật khảo cổ học cho thấy, Thành Hóa Châu có hai vòng thành, hiện hai vòng thành này đã bị phế tích từ lâu, không còn hình hài, chỉ còn lại một vài mô đất và một số vật thể nằm trên đất. Quan trọng nhất là những vật thể nằm trong lòng đất, đang được lòng đất bảo vệ. Ngoài những vật thể Viện Khảo cổ học khai quật được, nhân dân thôn Thành Trung nói riêng và xã Quảng Thành nói chung đang cất giữ một số vật thể rất có giá trị là quả chuông đồng khá lớn tại chùa Thành Trung.
Nhiều báo cáo khoa học của các nhà khảo cổ đã đánh giá cao những di chỉ được phát hiện tại khu vực thám sát. Theo đó, các nhà khảo cổ đã có ý kiến chính thức yêu cầu khu vực này cần được bảo vệ nghiêm ngặt để tiếp tục khai quật và nghiên cứu.
Thế nhưng, trong suốt gần 10 năm nay, di tích Thành Hóa Châu hầu như bị bỏ rơi. Những kiến nghị của giới khoa học từ đó đến nay không được lưu tâm. Mảnh đất mang trong mình những thông điệp của người xưa bị lấn chiếm bởi mồ mả và thậm chí bị cải tạo để trồng lúa nước! Khu vực Thành Hóa Châu hiện nay chỉ là một bãi đất hoang đầy mồ mả.
Ông Đào Lý, Chủ tịch HĐND xã Quảng Thành, cho biết: "Chính quyền địa phương rất quan tâm về di tích lịch sử này, nhưng do chưa được công nhận là di tích lịch sử văn hóa nên cũng khó quản lý". Một người dân ở thôn Thành Trung, xã Quảng Thành cho chúng tôi biết, Thành Hóa Châu là di tích lịch sử, nhưng không có ranh giới và chưa được khoanh vùng rõ ràng. Thấy đất hoang thì bọn tui khai thác trồng thêm chút lúa, khi mô xã đòi thì bọn tui trả lại.
Năm 1997, sau khi khai quật thám sát và có kết luận của các nhà chuyên môn, ngành Văn hóa - Thông tin Thừa Thiên - Huế phải khoanh vùng bảo vệ. Nhưng không hiểu lý do gì di tích này bị bỏ hoang từ đó đến nay. Theo thời gian các hố khai quật cũng bị vùi lấp kín, lăng mộ mọc chi chít... và khu vực quanh khu di tích bị nhân dân cải tạo sử dụng trồng lúa nước...
Mãi đến ngày 3/10/2006, UBND huyện Quảng Điền mới gửi tờ trình về việc cho lập hồ sơ Thành Hóa Châu để đề nghị xếp hạng di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia. UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế cũng đã có Công văn số 3918/UBND-VH giao cho Sở Văn hóa - Thông tin chỉ đạo Bảo tàng Lịch sử cách mạng phối hợp với UBND huyện Quảng Điền để lập hồ sơ khoa học theo di tích Thành Hóa Châu đang có.
Ông Văn Đình Thanh, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử cách mạng tỉnh Thừa Thiên - Huế cho biết: "Sau đợt khai quật năm 1997, giới khảo cổ cũng muốn giữ lại hố khai quật để khôi phục lại Thành Hóa Châu nhưng do kinh phí không có nên không thể tiếp tục được. Hiện bảo tàng đang khảo sát lại, xác định những điểm để có thể lập hồ sơ di tích cấp tỉnh. Xây dựng nhà lưu niệm, dựng cổng thành và dựng tượng các anh hùng cách mạng...".
Gần 10 năm trôi qua, di tích Thành Hóa Châu, một di tích quan trọng trong hệ thống di tích của văn hóa Chămpa còn sót lại trên đất Thừa Thiên - Huế, đang nằm chờ sự phán quyết của các ngành chức năng. Nếu không được bảo vệ kịp thời, liệu sau này di tích có còn nguyên vẹn?
