Phê phán hiện tượng mượn đề tài lịch sử để “giải thiêng”

Thời gian qua, Hội đồng đã thực hiện nhiều hoạt động: tổ chức thành công Hội thảo “Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học”, ra mắt Tạp chí LLPB VHNT số đầu, tập huấn các lớp LLPB VHNT ở 2 miền Bắc, Nam; thực hiện đề án đấu tranh chống quan điểm sai trái trong VHNT. Tới đây, Hội đồng sẽ hoàn thiện thủ tục Đề án khoa học cấp nhà nước “Xây dựng hệ thống lý luận văn nghệ Việt Nam”. Một nội dung quan trọng của kỳ họp là chuẩn bị hội thảo khoa học toàn quốc về sáng tạo VHNT đề tài lịch sử vào 12/2012.

PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng LLPBVHNT TW, nhấn mạnh: Hòa bình, nhiều văn nghệ sĩ (VNS) ít quan tâm đến cái đại tự sự, trong đó có đề tài cách mạng. Một số VNS lại có khuynh hướng “giải thiêng”, thậm chí xuyên tạc lịch sử, xúc phạm anh hùng dân tộc. Thế nhưng, văn học là hư cấu. Vậy hư cấu cái gì, hư cấu mức độ nào, nhất là với nhân vật là lãnh tụ… là câu hỏi chưa có lời giải đáp thỏa đáng. Đất nước đang đứng trước những vấn đề nóng bỏng về biên giới – hải đảo, trở lại truyền thống lịch sử hào hùng của dân tộc là cần thiết. Vì thế, câu hỏi trên cần được thảo luận, tìm giải pháp tích cực, nhằm khắc phục những biểu hiện lệch lạc.

Các đại biểu đều thống nhất, đề tài lịch sử vẫn chi phối tiến trình VHNT Việt Nam và đang có sức hút mạnh mẽ với VNS. Khá nhiều hiện tượng, vấn đề cần được nhìn nhận, đánh giá và lý giải với tinh thần khách quan, khoa học để định hướng sáng tác, tiếp nhận, phê bình, từ đó đúc rút lý luận và kinh nghiệm nghệ thuật. Vì thế, cần tập trung làm rõ quan niệm khác nhau về đề tài lịch sử; động cơ tìm kiếm sáng tạo; các nguyên tắc sáng tạo lịch sử, khi mà hiện vẫn có “đụng độ” giữa giới sử học và văn học: tiểu thuyết “Hội thề” và “Dị hương” vẫn gây tranh luận sau khi trao giải; phê phán nhận thức lệch lạc phương hại đến lịch sử và nghệ thuật; tạo cơ sở vững chắc để VNS tìm tòi, khám phá sâu sắc đề tài này, mang lại hiệu quả sáng tạo cao hơn, đánh thức niềm tự hào dân tộc, ý thức bảo vệ chủ quyền quốc gia. Quan trọng nhất là sau hội thảo, có kiến nghị về giải pháp với Đảng, và Nhà nước trong vấn đề này…

Trong khi GS. Hà Minh Đức cho rằng, chúng ta có nhiều tác phẩm về VHNT đề tài lịch sử nhưng công chúng vẫn dễ quên, do đó, cần quan tâm đến giá trị bền vững của sáng tác VHNT, thì GS. Trần Thanh Đạm băn khoăn khi trong các giải thưởng về VHNT, chưa có dấu ấn của LLPB cũng như tác động của PBLL đến hoạt động sáng tạo. Các nghiên cứu lịch sử và sáng tạo VHNT đều cần nói được chân lý và đạo lý lịch sử. Nhà văn Đỗ Kim Cuông ví dụ cụ thể 3 bộ phim lịch sử về Lý Công Uẩn được làm trong năm 2010 để chỉ ra, sáng tạo nghệ thuật mới chỉ xoay quanh mâu thuẫn gia đình, dòng tộc chứ không có vấn đề vận mệnh quốc gia. VNS có quyền sáng tạo nghệ thuật, nhưng không được xa rời những giá trị liên quan đến đời sống… Cần xác định được chuẩn mực của nhân vật, giá trị lịch sử và sáng tạo của nghệ sĩ.

PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng LLPBVHNT TW và một số đại biểu.

Theo nhà thơ Lê Quang Trang, những tranh luận về Phan Thanh Giản, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Trãi… là cần thiết, nhưng cách nhìn với các nhân vật lịch sử cũng cần được nhìn nhận lại vv… “Chế độ Bắc thuộc và Pháp thuộc đã xuyên tạc lịch sử Việt Nam rất nhiều, nên VHNT đề tài lịch sử có nhiệm vụ làm sạch lịch sử và làm sạch văn hóa” là ý kiến của nhà văn Vũ Hạnh. Với quan điểm của nhà quản lý, Thứ trưởng Bộ TT-TT Đỗ Quý Doãn cho rằng, cần tập hợp những nhà nghiên cứu lớn để công bố chính thức những vấn đề liên quan lịch sử trong VHNT. Nhà văn sẽ biết phạm vi được nói, mà cơ quan quản lý tránh phải xử lý những vấn đề không tốt.

Nhà phê bình Nguyễn Hòa cho rằng, phải nắm lịch sử sâu sắc mới viết được về VHNT đề tài lịch sử. Thế nhưng, một số nhà sử học còn sai sót lớn về lịch sử trong vụ đền Cẩu Nhi, khởi nghĩa Mai Thúc Loan. Một số nhà văn cũng không nghiên cứu kỹ lịch sử nên đã viết sai. Trong khi, ở các NXB, biên tập viên có nghề rất ít. Vì thế, cần quan tâm đến người viết trẻ trong sáng tạo VHNT đề tài lịch sử, vì họ chính là chủ nhân nền văn học tương lai.

Kết luận hội nghị, PGS.TS. Nguyễn Hồng Vinh đề nghị các thành viên Hội đồng LLPBVHNT TW phát huy mạnh mẽ vai trò tư vấn; tích cực xét tặng thưởng, hỗ trợ bài viết, công trình lý luận, phê bình VHNT. Các ý kiến đều khẳng định hoạt động của Hội đồng ngày càng chuyên nghiệp, có chiều sâu, cho thấy vai trò của Hội đồng trong giới VHNT và công chúng yêu VHNT. Hội đồng sẽ tiếp tục phát huy vai trò tư vấn với Bộ Chính trị và Ban Bí thư, thúc đẩy Nghị quyết 23 đi vào cuộc sống; triển khai các đề án; gặp gỡ các cây bút trẻ ở 3 miền.

Đặc biệt, hội thảo về VHNT tháng 12/2012 sẽ mang tên “Sáng tạo VHNT trong thời kỳ đất nước đổi mới về đề tài lịch sử” với các mục tiêu: Làm cho giới VHNT, công chúng hiểu rõ sự cần thiết của nhiệm vụ sáng tạo VHNT về đề tài lịch sử của đất nước; góp sức bồi đắp lòng tự hào, tự tôn dân tộc, nhất là với thế hệ trẻ; Làm rõ mặt được và chưa được, nguyên nhân và giải pháp; Góp sức uốn nắn, phê phán những biểu hiện lệch lạc trong việc mượn đề tài lịch sử để hạ bệ anh hùng lịch sử, đổ lỗi cho quá khứ; Mở ra phương hướng mới, cách thức mới, để có những tác phẩm có giá trị cao, tăng sức hấp dẫn, tính thuyết phục, tính giáo dục. Tới đây, Hội đồng sẽ tổ chức tọa đàm với một số hội: văn học, sân khấu, điện ảnh vv… chuẩn bị cho hội thảo