Nhà văn Vũ Bão: Chuyện vui gửi lại...
Có thể do bản tính ông ưa hài hước, cũng có thể bản thân cuộc sống, nói như một triết gia "nỗi buồn chỉ thoáng qua, còn niềm vui bất tận". Có một thực tế: Rất nhiều niềm vui và tiếng cười Vũ Bão đã gửi lại cuộc đời này qua những cuốn sách, cũng như qua những mẩu giai thoại mà bạn bè, đồng nghiệp viết về ông...
Bút danh "thật" hơn tên thật
Ngay từ thuở lọt lòng, Vũ Bão đã được cụ nội đặt cho cái tên rất ngay ngắn, nghiêm trang là... Phạm Thế Hệ.
Phạm Thế Hệ thuộc lớp người trưởng thành khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn cam go nhất. Sẵn hào khí tuổi trẻ trong mình, nên khi nhìn sang các bạn viết cùng trang lứa, ông không khỏi cảm thấy bị "mê hoặc" bởi các bút danh tuy chỉ được ghép bằng những chữ nôm thôi, song ý nghĩa thì đậm tinh thần lạc quan cách mạng. Ấy là Thép Mới, là Tre Xanh, là Lửa Hồng, là... Vốn sẵn định kiến với cái tên mang dấu ấn Hán ngữ của mình, chẳng khó khăn gì mà cây bút trẻ không xoay xỏa cho mình một bút danh. Và thế là cái tên Vũ Bão chính thức "trình làng" từ đây.
Nhưng rồi, niềm vui ngắn chẳng tày gang, không ai khác mà chính cụ thân sinh ra Vũ Bão đã "mở mắt" cho ông thấy, ông đã "tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa", bởi chữ "bão" tiếng vậy nhưng lại là chữ Hán. Nó có nghĩa là "no" (trong câu "thực vô cầu bão", nghĩa là "ăn chẳng cầu no"), chứ không chỉ đơn giản như ông nghĩ "bão" là "gió bão"...
Sinh thời, nhà văn Vũ Bão từng tâm sự với người viết bài này: Càng cứng tuổi, ông càng nhận chân ra một điều: Cái tên Phạm Thế Hệ thoạt nghe có vẻ... ngang tàng, song kì thực cái tên Vũ Bão còn... ngang tàng hơn. Điều này làm ông có lúc cảm thấy ân hận, hối tiếc phút "hăng tiết vịt" của mình.
Bởi vậy, đi đâu nghe người ta giới thiệu tên mình là Vũ Bão, ông không khỏi có cảm giác sượng sùng, ngài ngại, vì cái tên nghe thì "hùng dũng" vậy, song bên ngoài thì lại là một ông già vóc dáng thấp bé nhẹ cân, bước chân tập tà tập tễnh, nói chung là "rất núng thế". Ông không muốn mọi người bất ngờ về "nghịch cảnh" ấy.
Xung quanh bút danh Vũ Bão cũng lắm chuyện hài. Ví như chuyện một ông kiến trúc sư tên khai sinh là Vũ Bão, nhưng vì nổi máu viết văn và thấy trước mình đã có "sư huynh" Vũ Bão án ngữ rồi, nên để khỏi phiền toái đã đổi tên mình thành Bão Vũ. Hiện tác giả Bão Vũ cũng đã trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Những lần hai ông gặp nhau, Vũ Bão thường đùa trêu: "Tớ không phải tên Vũ Bão mà lấy là Vũ Bão. Còn cậu là Vũ Bão thật lại phải đổi tên. Đúng là đời nay, người ngay sợ... kẻ gian".
Hiện tại, ở TP Qui Nhơn có một đường phố mang tên Vũ Bão. Tất nhiên không phải là để... ghi danh ông. Theo ông tìm hiểu thì phố mang tên một liệt sĩ thời chống Mỹ. Người này trong một lần đưa cán bộ qua sông đã bị địch bắn chết. Chuyện hai năm rõ mười là thế song thỉnh thoảng vẫn có bạn bè văn nghệ đùa trêu ông về chi tiết trùng tên này. Thậm chí, trong một lần ghé qua Qui Nhơn, Vũ Bão đã được một người bạn có nhà ở phố Vũ Bão mời tới chơi và bố trí chụp ảnh ông đang điềm nhiên đứng hút thuốc ngay dưới tấm biển ghi tên phố Vũ Bão.
Trong một chương trình truyền hình, Vũ Bão đã hóm hỉnh phát biểu: "Thường thì người chết sau 10 năm mới được đặt tên phố. Căn cứ theo cái biển tên phố này thì tôi đã... chết được 10 năm. Bởi vậy với tôi bây giờ, sống chết không quan trọng nữa".
Cũng theo Vũ Bão thì mặc dù tên thật của ông là Phạm Thế Hệ, còn Vũ Bão là bút danh, song so sánh hai cái tên trên, nhiều người lại cho rằng cái tên Vũ Bão nghe có vẻ "thật" hơn. Nghĩa là chính cái tên Phạm Thế Hệ dễ làm người đời lầm tưởng đó là... bút danh của ông.
Mệt với chữ...Y
Nếu có một nhà văn nào từng phải đêm ngày vò đầu bứt tóc mới có thể tìm ra một cái tên ưng ý cho "đứa con tinh thần" của mình thì người đó trước nhất phải là nhà văn Vũ Bão. Trong ông luôn cựa quậy một ý thích mà "chiều" được nó quả thực là rất... mệt.
Ấy là, khi đặt tên cho một cuốn sách mới, phải tính sao để chữ cái đầu tiên ở tên của cuốn sách ấy, khi ghép lại với những chữ cái đầu tiên ở tên của những cuốn sách khác (cũng của Vũ Bão) sẽ trở thành một bảng tổng sắp 24 chữ cái. Ví như với chữ A, Vũ Bão có cuốn "Anh cả và em út"; với chữ B, ông có cuốn "Bố con là đàn bà"; với chữ C, ông có cuốn "Cô búp bê tóc mây"; với chữ D, ông có cuốn "Dòng tin"...
Tất nhiên, để thực hiện được điều này, ngoài sự kỳ công nói trên còn đòi hỏi nhà văn phải có sức viết dồi dào (một điều không kém phần quan trọng là không được... đoản thọ). Và, theo như một giai thoại in trong sách "Giai thoại làng văn Việt Nam" (NXB Văn hóa Dân tộc, 1999) thì khi được hỏi "Liệu anh có viết tiếp được cho đủ 24 chữ cái không?", Vũ Bão đã trả lời: "Nếu giời cho khỏe chân mạnh tay thì có thể được". Tuy nhiên, ông tỏ ra băn khoăn: "Chỉ có lo
Cách đây gần chục năm, nhân đọc mẩu giai thoại trên, tôi nảy ý đến thăm và hỏi chuyện ông. Bấy giờ, mặc dù đã ngoại bảy mươi nhưng xem ra sức viết của Vũ Bão vẫn còn sung mãn. Theo lão nhà văn cho biết, tới thời điểm ấy, ông đã xuất bản được trên hai chục đầu sách và chỉ còn có hai chữ U và Y là ông chưa "rờ" tới. Và trong tất cả những tên sách ấy, không có cái tên nào là đặt "gượng", là không hợp với nội dung cả.
- Mình nảy ra "trò" này khi đã xuất bản tới cuốn thứ 15 rồi - Nhà văn Vũ Bão thổ lộ - Nhân một lần ngồi liệt kê những đầu sách đã in, mình nhận thấy thật lạ là tất cả những chữ cái đầu ở tên những cuốn sách của mình, không một chữ nào giống chữ nào. Thế là mình nghĩ tới việc đặt tên những cuốn sách sau đó sao cho khi tập hợp lại đủ thành bảng 24 chữ cái.
Vẫn theo nhà văn Vũ Bão, ngoài 2 chữ U, Y ông xếp vào diện khó đặt tên thì những chữ như chữ G, chữ E đều thực sự là những "chướng ngại vật" mà ông đã may mắn vượt qua được. Ông kể:
- Mình có một cuốn tiểu thuyết về chiến tranh viết ra từ năm 1971. Hơn hai mươi năm sau, mình gửi bản thảo cho NXB Thuận Hóa. Vì rất thích chữ G nên mình đặt cho bản thảo cái tên "Giá từng tấc đất". Biên tập viên của nhà xuất bản, chị Trần Thùy Mai thấy vậy nhận xét: "Đặt tên như thế có thể làm cho người đọc tưởng là sách viết về... hợp tác xã. Sách sẽ khó bán đấy. Anh nên đổi lại...".
Sau này, cuốn sách được in ở NXB Thanh Niên với cái tên "Gọi ai lần cuối". Mình thích là cái tên ấy vẫn có chữ G ở đầu mà ngẫm ra cũng không sai với những gì cuốn sách đề cập.
Về việc "xử lý" tiếp theo với một trong hai chữ cái còn "nợ", nhà văn Vũ Bão tỏ ra khá lúng túng:
- Có người nói với mình là chữ Y không khó, vì có thể đặt cái tên sách nào đó bắt đầu bằng chữ "Yêu" chẳng hạn. Nhưng bây giờ mình già rồi, có viết gì về tình yêu đâu? Vả lại có viết cũng không đọ được với lớp trẻ.
Thấy sự tình có vẻ nhiêu khê quá, một anh bạn cùng tôi đến chơi nhà ông hôm đó đã buột miệng:
- Vậy sao bác không đặt quách cho tác phẩm là "Yêu cũng chết mà không yêu cũng chết"?
Xem chừng Vũ Bão có vẻ khoái câu nói đó. "Hay đấy! Hay đấy!"- Ông phá lên cười và vỗ đùi đen đét.
Những nghịch lý cuộc đời
Nhà văn Vũ Bão nhiều năm sống ở phố Thanh Nhàn (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội). Tên phố nghe có vẻ "nhàn tản" vậy, song bản thân ông thì rất vất vả. Ông phải thường xuyên xuôi
Vũ Bão có may mắn là sống trong một "đại gia đình thầy thuốc". Vợ ông, rồi con trai, con dâu ông đều là bác sĩ. Sau cơn tai biến mạnh máu não năm 1989, ông bị liệt nửa người. Vũ Bão vốn rất sợ tiêm và ông từng đùa vui: "Có một thằng què mà ba thầy thuốc. Nhiều lúc trốn được thuốc của vợ ở tầng trên, chạy xuống tầng dưới thì đã thấy con trai và con dâu chặn hai cửa, quyết "không cho chúng nó thoát". Mặc dù "chế độ y tế" tuyệt vời vậy, song phút lâm chung của Vũ Bão nào có được sự chăm sóc của vợ con? Nếu như ở lần ốm nặng trước đó, bệnh viện đã phải trả ông cho gia đình và ông... vùng dậy được, thì lần này... Bác sĩ Phong - vợ ông kể: Vì sắp tới ngày lễ (Giải phóng miền
Nhà văn nằn nì, nói, đấy là công trình thế kỷ, ông cần phải chứng kiến để viết bài. Vậy là, sau lễ hợp long cầu Bãi Cháy, trên đường về Hà Nội, khi xe cách Uông Bí chừng 6 km thì ông bị đột quỵ. Anh em phải cấp tốc đưa ông vào Bệnh viện Uông Bí và ông mất tại đó vào hồi 11 giờ 35 phút (ngày 30/4/2006).
Như trên đã nói, nhà văn Vũ Bão có một ý thích rất đặc biệt là muốn đặt tên cho các cuốn sách của mình sao cho chữ cái đầu tiên ở tên mỗi cuốn khi ghép lại sẽ thành một bảng tổng sắp 24 chữ cái... Trước khi mất, chỉ còn có hai chữ U và Y là Vũ Bão chưa "rờ" tới. Gặp ông ít ngày trước khi lên đường đi Bãi Cháy, tôi được ông cho hay: Ông vừa viết xong một cuốn tiểu thuyết, dày trên 200 trang giấy khổ A4. Ông định lấy tên là "Utopia - đường đến địa đàng".
Nhưng đọc báo, thấy nói NXB Hội Nhà văn vừa cho ấn hành cuốn "Utopia - địa đàng trần gian" của tác giả người Anh Thomas More, nên lại thôi. Khi gặp dịch giả Trịnh Lữ, Vũ Bão đã trách: "Cái tên sách này làm... hại tôi".
Không biết có phải vì lý do trên mà cuốn tiểu thuyết không kịp ấn hành khi tác giả còn trên cõi thế. Phải đến quý III - 2007, sách mới được NXB Hội Nhà văn cho in. Và tên sách khi ấy được đổi ra là "Utopi - một miếng để đời". Có người - nhân sự kiện này - đã bình luận vui: Giá như Vũ Bão chịu đổi tên sách là "U tôi", có phải sách đã được ra mắt độc giả sớm hơn không? Nói là nói vui vậy, ai đọc cũng biết, cùng khởi đầu bằng chữ U, song giữa "U tôi" và "Utopi - một miếng để đời", ý nghĩa nội dung thật khác xa.
Trong một câu chuyện liên quan đến Vũ Bão (mà tôi có dịp đề cập trên Báo Công an nhân dân Cuối tuần), nhà văn Hoàng Quốc Hải kể: Hồi Vũ Bão gặp "tai nạn nghề nghiệp", phải về công tác tại Báo Hà Nam, rồi Ty Thông tin Hà Nam, đã có lần ông phải về Hà Nam xin cho Vũ Bão chuyển công tác về Hội Văn nghệ Hà Nội.
Thoạt đầu, lãnh đạo Ty Thông tin Hà
Phải mất vài lần đi đi về về, cuối cùng Hoàng Quốc Hải lấy lý do: "Có lẽ phải là người trong nghề mới biết rõ được nhau. Cứ để anh Vũ Bão về chỗ chúng tôi. Chúng tôi trong nghề mới quản được". Đến đây thì phía Hà Nam đồng ý. Thật không ngờ, con người được chuyển công tác về Hà Nội để "dễ quản" ấy sau này lại giữ cương vị Phó Chủ tịch kiêm Phó ban Kiểm tra của Hội Nhà văn Hà Nội.
Có lẽ đây cũng là một "nghịch lý" nữa trong đời văn của ông
