Nhà thơ Hồ Ngọc Sơn và ngót nửa thế kỷ "tình em"
Năm 1962, từ Nhạc viện Bắc Kinh trở về, nhạc sĩ Huy Du đọc bài thơ "Tình em" của Ngọc Sơn trên Báo Văn Nghệ. Thấy tình cảm của tác giả bài thơ trùng hợp với tâm trạng của mình, thế là chỉ trong một đêm ông đã phổ xong bản nhạc bài thơ này. Từ đó "Tình em" trở thành một trong những bài hát tình ca hay nhất thời chống Mỹ.
Trong một chương trình Trò chơi âm nhạc phát trên sóng Đài Truyền hình Việt Nam gần đây, khi dòng chữ "Tình em như cỏ hoa" của bài hát gốc hiện lên, Đội trưởng một đội chơi đã đoán ra ngay, đó là lời bài hát "Tình em" của nhạc sĩ Huy Du, nhưng lại không biết tên ai là tác giả phần lời của bài hát này. Còn tôi và chắc rằng nhiều người yêu thích bài hát trên đều biết nhạc sĩ Huy Du đã phổ nhạc bài thơ "Tình em" từ chiến trường miền
"Tình em" đến với nhiều người trước khi đến với… Em!
Tôi biết tên anh Ngọc Sơn từ năm 1962, khi lần đầu tiên được đọc bài thơ "Tình em" trên Báo Văn Nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng phải đến 43 năm sau, tháng 8/2005 tôi mới được gặp anh. Lần ấy, một số anh chị em nhà văn, nhà báo, đạo diễn điện ảnh… từng ở chiến trường Khu V trước đây gặp nhau để bàn làm phim, viết báo về liệt sĩ Đặng Thùy Trâm và liệt sĩ Nguyễn Văn Giá sau khi tập nhật ký của chị và 48 bức ảnh của anh chụp trước khi hy sinh, trải qua 35 năm lưu lạc trên đất Mỹ đã được một cựu binh Mỹ trao lại cho hai gia đình.
Anh Ngọc Sơn đến dự, không chỉ với tư cách là một nhà thơ từng ở chiến trường Khu V trước kia mà còn hơn thế nữa, anh là người Quảng Ngãi, nơi chị Trâm, anh Giá hy sinh, lại là bạn chiến đấu của anh M., người yêu của chị Trâm trên chiến trường này…
Từ lần gặp ấy, tôi và anh thường hay gặp nhau. Anh đã tặng tôi một số tư liệu liên quan đến bài thơ "Tình em" và kể cho tôi nghe bối cảnh ra đời của bài thơ này. Năm 1961, đang là Đại đội trưởng pháo binh thuộc Tiểu đoàn 300, Trung đoàn 14, Sư đoàn 324, anh được lệnh lên đường vào
Vào một ngày đầu thu năm 1962, trên đường hành quân từ Kon Tum vào Gia Lai, có lẽ là do linh tính mách bảo, anh tạt ngang vào một trạm giao liên và vô cùng bất ngờ, sung sướng nhận được lá thư đầu tiên của chị gửi vào chiến trường cho anh. Đọc thư chị, anh bồi hồi, xót xa. Hành quân trong rừng le (một loại cây cùng họ tre nứa), lặng nhìn những chiếc lá vàng rơi đầy khu rừng trong nắng hanh, gió nhẹ mà lòng anh nặng trĩu. "Giá mà có với nhau một đứa con, giữ lại cho nhau một báu vật của tình yêu chúng mình, một kỷ niệm thiêng liêng suốt cả đời người, thì dù anh có xa cách bao lâu, có ở phương trời nào em cũng đành lòng...".
Đêm đó, dừng chân bên suối, nằm võng ngắm trăng, hình ảnh những chiếc lá vàng rơi trên đường hành quân và từng lời trong thư của chị lại hiện ra trước mắt. Anh nhớ tới một câu thơ của nhà thơ Xuân Diệu "Yêu là chết ở trong lòng một ít…", rồi chạnh lòng với tình yêu của mình. Không, anh xa chị, chị xa anh nhưng tình yêu và niềm tin không bao giờ chết. Như chiếc lá kia xa cành, lá không còn màu xanh, nhưng khi mùa xuân về nguồn sống lại hiện lên trong từng chiếc lá mới, rời rợi đầu cành.
Và thế là tứ thơ cứ tự nhiên xuất hiện. Mờ sáng hôm sau anh ghi vội vào nhật ký của mình mấy dòng thơ đầu tiên:"Tình em/ Gửi H./Khi chiếc lá xa cành/lá không còn màu xanh/Mà sao em xa anh/đời vẫn xanh rời rợi?/- Có gì đâu em ơi/Tình yêu là sự sống!…". Anh viết đậm tên bài thơ và gạch dưới câu cuối của đoạn thơ mới làm, mang theo những câu thơ dang dở, tiếp tục cuộc hành quân, qua biết bao nhiêu nương rẫy nở đầy hoa và cỏ non mơn mởn dọc các cánh rừng Gia Lai. Hết con suối này lại qua con suối khác, nước suối chảy róc rách dưới chân cứ quấn quýt lấy anh, như tình yêu không muốn rời xa anh, một người lính đang trên đường ra trận. Còn cỏ hoa dọc theo các triền đồi và nương rẫy kia như hình ảnh của chị, người vợ tha thiết và âu yếm đang cùng anh hành quân.--PageBreak--
Và cứ thế, những lời thơ dâng trào theo từng bước chân anh: "Anh đi xa càng xa…/Tình em như cỏ hoa/Âu yếm và thiết tha/Theo anh dài nương rẫy…". Anh viết tiếp những dòng thơ ấy vào cuốn sổ tay như ghi những dòng nhật ký riêng tư của mình. Vào tới nơi đóng quân, anh viết thư cho chị, chép bài thơ "Tình em" gửi ra.
Đầu năm 1963, anh nhận được thư chị, kèm theo bản nhạc "Tình em", được phổ thơ Ngọc Sơn mà không ghi đầy đủ là Hồ Ngọc Sơn, nên chị không dám tin chắc là của anh. Trong thư chị hỏi: "Em nghe trên Đài họ hát bài "Tình em" nói là phổ thơ của Ngọc Sơn từ miền
Nhà thơ Tế Hanh và 20 đồng nhuận bút
Cuối năm 1962, tại một cánh rừng phía Tây Quảng Ngãi, anh vừa ngạc nhiên vừa xúc động khi nghe bài thơ "Tình em" của mình được ngâm và hát nhiều lần trên Đài Tiếng nói Việt
Có lẽ bạn anh, nhà thơ Thân Như Thơ đã làm việc này chăng? Anh và nhà thơ Thân Như Thơ cùng là lính pháo binh ở Sư đoàn 324. Cả hai cùng vào chiến trường miền
Hai bài thơ của Hồ Ngọc Sơn gửi ra Bắc đến tay nhà thơ Tế Hanh. Ông đã biên tập lại bài thơ "Tình em" cho ngắn hơn, hay hơn, bay bổng hơn và sửa lại tên bài thơ "Cô gái dẫn đường" thành "Cô gái Trường Sơn" rồi gửi cả hai bài thơ này cho Báo Văn Nghệ. Cả hai bài thơ này đã được đưa vào tập "Thơ ca miền Nam 1955-1970", do chính nhà thơ Tế Hanh chọn lọc, giới thiệu, sau đó đã được tặng giải thưởng văn học Nguyễn Đình Chiểu.
Có một điều thú vị, bài thơ "Tình em" có lúc đã không còn được mang đúng tên mình mà phải "thay tên đổi họ"!
Trong tuyển tập "Thơ miền Nam chọn lọc 1961-1965" và sách giáo khoa chương trình nghiên cứu bình giảng văn học cách mạng miền Nam, bài thơ "Tình em" đã được đổi tên thành "Gửi em dưới quê làng". Sau này, khi có dịp gặp nhà thơ Thu Bồn trên chiến trường Khu V thời chống Mỹ, Hồ Ngọc Sơn mới biết, năm 1964 chính Thu Bồn đã "thay tên đổi họ" bài thơ "Tình em" của anh. Lý do cũng thật đơn giản: "Lúc bấy giờ thơ mà nói về tình yêu đôi lứa, anh anh em em nhiều quá thì chưa được đồng tình". Và thế là "Tình em" thành "Gửi em dưới quê làng" cho "an toàn", vừa phù hợp với khung cảnh chiến tranh vừa phù hợp với không khí chính trị xã hội chung ngày ấy!…
Thảo nào có lần tại chiến trường, Hồ Ngọc Sơn được nghe một chiến sĩ trẻ, vốn là sinh viên miền Bắc nhập ngũ, kể chuyện là đã từng bị phê bình, kiểm điểm vì ở chiến trường mà còn hát bài "Tình em" lãng mạn tiểu tư sản!
Làm thơ như thể ghi nhật ký, là tâm sự riêng tư, đâu có nghĩ để cho nhiều người đọc, lại càng không nghĩ là sẽ được đăng báo, được nhuận bút! Năm 1973, có dịp ra Bắc, anh đến thăm nhà thơ Tế Hanh, lúc đó là Giám đốc Nhà xuất bản Giải phóng và nhận được 20 đồng tiền nhuận bút hai bài thơ của mình.
Số tiền ấy cũng khá "to", bằng suất ăn một tháng theo chế độ “trung táo” của sĩ quan trong Quân đội lúc bấy giờ. Song, với anh, giá trị tinh thần số tiền này còn lớn hơn rất nhiều, bởi nó chứa đựng tình cảm của những người bạn, của các nhà thơ và của nhiều bạn đọc đối với anh, một người lính làm thơ.--PageBreak--
Tình cảm của các nhạc sĩ và 45 năm của "Tình em"
Một ngày giữa tháng 12/2006, tôi cùng anh Hồ Ngọc Sơn vào Bệnh viện Hữu Nghị thăm nhạc sĩ Huy Du. Nhạc sĩ vừa qua cuộc đại phẫu lần thứ hai trong năm vì trọng bệnh. Đây là lần thứ ba nhà thơ và nhạc sĩ gặp nhau trong suốt 45 năm qua.
Năm 1962, từ Nhạc viện Bắc Kinh trở về, nhạc sĩ Huy Du đọc bài thơ "Tình em" của Ngọc Sơn trên Báo Văn Nghệ, thấy tình cảm của tác giả bài thơ trùng hợp với tâm trạng của mình cũng đang phải xa cách người vợ thân yêu. Thế là, chỉ trong một đêm ông đã phổ xong bản nhạc bài thơ này, và từ đó "Tình em" trở thành một trong những bài hát tình ca hay nhất thời chống Mỹ.
Nhạc sĩ Huy Du cho biết, không chỉ có ông mà còn có nhiều nhạc sĩ khác, như Hoàng Việt, Hoàng Vân, Phạm Đình Sáu, Phan Huỳnh Điểu… cũng phổ nhạc bài thơ này. Đến nay, anh Hồ Ngọc Sơn vẫn còn giữ được bản phôtô bài hát "Tình em" của nhạc sĩ Hoàng Việt phổ thơ anh từ năm 1963, khi ông đang học tại Nhạc viện Quốc gia Bulgaria.
Nhạc sĩ Hoàng Việt viết lời đề tặng ở đầu bản nhạc: "Viết tặng vợ tôi và những tấm lòng chung thủy". Không những thế ông còn viết thêm một đoạn lời ca nối vào cuối bài thơ của Hồ Ngọc Sơn, gửi vào đó tâm trạng, mong ước và niềm tin của mình đối với người vợ ở miền Nam xa xôi: "Anh đi xa, càng xa/Em giữ trọn tình ta/Và vẫn đợi anh về/Cho đẹp tình đôi ta".
45 năm sau khi bài thơ ra đời, anh Hồ Ngọc Sơn không ngờ lại có thêm một nhạc sĩ phổ nhạc bài thơ "Tình em" của anh. Giữa năm 2006, trước khi về Mỹ, từ TP HCM, một nhạc sĩ có tên là Hoàng Song Nhi gọi điện ra xin phép anh được phổ nhạc bài thơ "Tình em"; sau đó gửi ra tặng anh một chiếc CD có bài "Tình em" đã được phổ nhạc.
Còn đối với chị Trần Thị Mỹ Hiên, thì "Tình em" chính là tình cảm vợ chồng thuỷ chung suốt 45 năm qua anh Hồ Ngọc Sơn dành cho chị. Ít có nhà thơ nào như anh, trong tập thơ duy nhất được xuất bản, chỉ in 35 bài thì đã có tới 3 bài thơ anh viết riêng tặng chị. Mùa khô năm 1962, sau bài thơ "Tình em", anh còn viết bài thơ "Nếu có một lần em phải khóc" dành riêng cho chị. "Nếu có một lần em phải khóc/Thì em ơi/Chính ngày ấy anh về…".
"Ngày ấy anh về", đó là vào một ngày đầu năm 1973, sau 12 năm xa cách, anh Hồ Ngọc Sơn mới có dịp từ chiến trường miền Nam ra Bắc gặp chị. Chờ chồng từ năm 23, đến năm 35 tuổi chị mới được khóc để đón anh về, như lời thơ anh dặn. Thật may mắn và hạnh phúc, lần trở ra Bắc năm ấy, anh chị sinh được một cháu gái, thỏa lòng mong ước bấy lâu của hai người.
Ở với nhau được một thời gian ngắn, anh lại trở vào chiến trường. Sau ngày đất nước thống nhất, năm 1978 anh lại tiếp tục cùng đơn vị ra trận, chiến đấu bảo vệ biên giới Tây
Bây giờ Đại tá hồi hưu, nhà thơ Hồ Ngọc Sơn đã quá tuổi xưa nay hiếm, còn chị, cô gái trong "Tình em" của nhà thơ cũng đã ở gần ngưỡng tuổi bảy mươi. Vợ chồng nhà thơ hiện sống trong một căn hộ nhỏ trên gác hai của Khu tập thể Nhà máy Rượu Hà Nội, căn hộ cũ kỹ được xây dựng cách đây đã 50 năm. Niềm vui lớn của anh chị là thứ bảy, chủ nhật được đón vợ chồng cô con gái duy nhất và cháu ngoại về thăm và thỉnh thoảng anh vẫn có bài, có thơ đăng báo!
Năm 2000 nhà thơ Hồ Ngọc Sơn lại có thêm bài thơ "Màu tình yêu xanh mãi" để tặng chị, trong đó có bốn câu: "Giờ tóc nhuốm màu mây/Em ơi, gì còn lại?/- Môi em tươi thời gian/Màu tình yêu xanh mãi". Đọc bốn câu thơ trên, chị Hiên nói vui với tôi: "Chị bây giờ già rồi, đâu còn trẻ nữa mà anh Sơn lại viết "Môi em tươi thời gian". Phải viết "Môi không tươi thời gian" mới đúng chứ!". Còn anh Hồ Ngọc Sơn chỉ nhìn vợ, cười hiền hậu. Tôi mượn bốn câu thơ của anh để khép lại câu chuyện về 45 năm bài thơ "Tình em" của một người lính làm thơ: Đại tá, cựu chiến binh, nhà thơ Hồ Ngọc Sơn
