Nhà báo Hoàng Tích Chu: Như ánh sao băng
Đầu thế kỷ XX, chỉ sau hơn ba thập niên tính từ thời điểm Gia Định báo ra đời (1865), báo chí quốc ngữ đã đạt được một sự tăng trưởng đáng kể. Trong số những nhà báo tên tuổi đó, vào thời điểm 1927, nổi lên một gương mặt đặc biệt: Hoàng Tích Chu (1897-1933).
Chỉ có 6 năm hoạt động, ông giống như một vệt sao băng để lại những dấu ấn không phai mờ trong lịch sử báo chí Việt
Chính những phát ngôn và hành xử nghề nghiệp của ông đã làm đảo lộn quan niệm về nghề và người làm báo trong đời sống báo chí đương thời, làm thay đổi cách tiếp nhận thông tin từ số đông bạn đọc - những người chưa quen với những thông tin bộc lộ một thái độ quyết liệt về những vấn đề xã hội, chính trị… Và ông, như một lẽ đương nhiên của kẻ đi tiên phong, đã hứng chịu rất nhiều búa rìu của dư luận - chủ yếu là từ các đồng nghiệp vẫn "theo lối làm báo cổ hủ ở xứ ta" (Tế Xuyên).
Dẫu có thể còn có những cách nhìn khác nhau về Hoàng Tích Chu, nhưng khi nhắc đến ông và các tờ báo mà ông đã thực hiện, đặc biệt là tờ Đông Tây, người ta không thể không thừa nhận những tác động tích cực của "hiện tượng Hoàng Tích Chu và Đông Tây" đến đời sống báo chí Việt Nam đương thời và mấy thập niên về sau. Ông xứng đáng với danh hiệu "người đầu tiên cách tân báo chí Việt
Gốc quê làng Phù Lưu, huyện Từ Sơn (tỉnh Bắc Ninh), Hoàng Tích Chu sinh năm 1897 trong một gia đình quan lại, cha đã có thời làm tri phủ. Lúc nhỏ ông được học chữ Nho, cũng đã từng lều chõng nhưng không đỗ đạt gì. Đó là những năm văn minh Pháp đã xâm nhập vào nước ta và đang có đà lấn lướt, Nho học với lối học hư danh đã suy tàn. Là người nhạy cảm và còn trẻ tuổi, Hoàng Tích
Cơ duyên đầu tiên của ông với nghề báo xảy ra vào năm 1921 khi ông được nhận vào giúp việc cho tòa soạn tờ Nam Phong, năm đó ông 24 tuổi. Cũng vào năm này, nhà tư sản dân tộc Bạch Thái Bưởi cho ra mắt bạn đọc tờ Khai Hóa (15/7/1921). ông Bạch đã mời Hoàng Tích Chu về làm chủ bút cho tờ báo. Dưới bút danh Kế Thương, những bài báo của Hoàng Tích Chu đăng trên tờ báo này đã bắt đầu gây chú ý cho báo giới và bạn đọc. Một năm sau, Hoàng Tích Chu rời Khai Hóa và bắt đầu nung nấu ý định sang Pháp học nghề báo. Năm 1923, Hoàng Tích Chu vào Nam Kỳ xin làm phụ bếp cho một con tàu biển, và bằng cách này ông đã đến nước Pháp. Tại Pháp, Hoàng Tích Chu và người bạn thân Đỗ Văn (sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm) được nhận tiền trợ cấp hàng tháng của Lê Hữu Phúc (giáo sư Trường Albert Sarraut) gửi sang. Lê Hữu Phúc có một ý tưởng đẹp: Ông muốn Hoàng Tích Chu học nghề làm báo và Đỗ Văn học nghề in, sau đó ông sẽ sang Pháp học văn chương và triết học để khi trở về, bộ ba này sẽ cho ra mắt một tờ báo cùng với các chức danh: Hoàng Tích Chu làm quản lý, Lê Hữu Phúc làm chủ bút, Đỗ Văn lo in ấn, trình bày và phát hành. Rất tiếc ý định không thành vì Lê Hữu Phúc đã mất tại Pháp.
Năm 1927, Hoàng Tích Chu và Đỗ Văn về nước với rất nhiều nhiệt huyết về công việc làm báo mà họ đã học được từ một nền báo chí lớn và hiện đại lúc đó. Tháng 6 năm ấy, Hà Thành ngọ báo của Bùi Xuân Học ra đời, Hoàng Tích Chu được mời về làm biên tập và Đỗ Văn lo in ấn. Những cách tân mà hai thanh niên thực hiện trên tờ báo này, trong cách viết và cách trình bày mới lạ, đã chưa thuyết phục được bạn đọc.
Ngày 15/11/1929, Hoàng Tích Chu cho xuất bản tờ báo quan trọng nhất trong cuộc đời ông: tờ Đông Tây. Bằng một thứ ngôn ngữ báo chí ngắn gọn, trong sáng, mang hơi thở cuộc sống hằng ngày; bằng hàng loạt chuyên mục độc đáo và thuyết phục; bằng lối trình bày hiện đại, sáng sủa… Đông Tây đã được bạn đọc và báo giới đón nhận nhiệt thành pha nhiều ngỡ ngàng. Nó trở thành tờ bán chạy nhất Bắc Kỳ lúc đó.
Nhưng trong lúc thuận đà thì Đông Tây bị thu hồi giấy phép xuất bản, đó là cuối năm 1932. Đấy cũng là lúc tờ Thời báo được xuất bản và Hoàng Tích Chu lại được chọn làm chủ bút. Toàn bộ các chuyên mục của Đông Tây đã được Hoàng Tích Chu chuyển sang tờ Thời báo, nhưng tờ này cũng chỉ ra được 20 số thì bị thu giấy phép. Năm sau, 1933, vào đúng ngày 30 Tết, Hoàng Tích Chu qua đời sau một thời gian bị bệnh, hưởng dương 36 năm.
Trở lại thời điểm 1929, thời điểm mà Hoàng Tích Chu, "một khách giang hồ hơn là một du học sinh" đã từ Pháp trở về được hai năm, bắt đầu gây sốc với báo giới nước nhà và bạn đọc bằng việc tung ra tờ Đông Tây. Có thể nói Hoàng Tích Chu và Đông Tây - không che giấu một chút khiêu khích - đã thẳng thắn đối diện với số đông các nhà báo và các tờ báo đương thời còn đang quanh quẩn trong một lối làm nghề trì trệ, trước hết bằng những quan niệm rất mới mẻ của một nhà báo chuyên nghiệp cộng với nhiệt huyết của một thanh niên thời đại mới - một trong những đại diện tiêu biểu của trào lưu kết hợp văn hóa Đông - Tây lúc bấy giờ.--PageBreak--
Hoàng Tích Chu là người luôn đề cao và nhấn mạnh yếu tố văn hóa trong nghề làm báo. Trong cách nhìn của ông, mỗi tờ báo cũng đồng thời là một cơ quan văn hóa, bởi vậy những ứng xử nghề nghiệp cũng phải theo tinh thần đó. Nhân một cuộc bút chiến giữa hai tờ Phổ thông và Ngọ báo - cuộc bút chiến có nguy cơ đưa hai cơ quan ngôn luận này rời xa mục đích đi tìm chân lý mà quay ra hạ bệ nhau với những toan tính cá nhân, vị kỷ - Hoàng Tích Chu đã viết bài Thử ngẫm về cuộc bút chiến giữa hai tờ báo đăng trên Đông Tây số ra ngày 22/10/1930. Sau khi tóm tắt nguyên nhân cuộc bút chiến, trong phần Mối cảm tưởng của tôi, ông viết: "Tờ báo là nơi công chúng quan chiêm, chỉ có ta khinh độc giả thì ta mới ăn nói một cách sỗ sàng. Đem nhau chửi ông, chửi cha, chửi làng, chửi họ lên trên mặt báo, phỏng còn lý thú gì (…). Một điều tôi rất phàn nàn là trong ít lâu nay, làng báo ta thường hay có thói khích bác, bêu riếu nhau".
Hoàng Tích Chu cho rằng nghề làm báo cũng như nhiều nghề khác trong xã hội, phải chịu sức ép của luật cạnh tranh, nhưng - nói theo ngôn ngữ bây giờ - đó phải là sự cạnh tranh lành mạnh, bằng chính chất lượng nội dung và hình thức của tờ báo, "chứ không phải ganh nhau ở cái chỗ khuynh loát bằng những cách đê hèn, soi mói đời tư nhau ra để hòng giảm giá trị người ta (…). Bất cứ nghề nào cũng vậy, nói xấu nhau là phạm một điều vô đạo. Thật vậy, báo càng nhiều, nghề làm báo, tôi thấy ra mỗi ngày như giảm giá trị nhiều. Ấy cũng bởi anh em đồng nghiệp ta, nhiều ông tự xưng thần xưng thánh, chỉ rình những dịp hất cẳng vật ngã nhau. Đến nỗi đối với người ngoài, ta không thấy trọng; đối với dư luận, ta còn bị khinh". Kết thúc bài báo đầy ưu tư này, Hoàng Tích Chu kêu gọi các đồng nghiệp: "Muốn tăng trình độ cho người đọc báo, ta nên tự tăng trình độ cho ta trước". Đã hơn 70 năm từ khi bài báo này xuất hiện, nội dung của nó vẫn còn rất nhiều ý nghĩa đối với các nhà báo hôm nay.
Không chỉ phát ngôn trực tiếp những ý kiến, những nhận xét và những quan niệm như trên về nghề làm báo, thông qua tờ Đông Tây, Hoàng Tích Chu còn muốn mở một cánh cửa để đồng nghiệp và bạn đọc nhìn ra đời sống báo chí thế giới, giúp họ có thêm cơ sở so sánh với báo chí nước nhà và có lẽ ông hy vọng những người làm báo Việt Nam có thể học hỏi được những kinh nghiệm có giá trị từ những nền báo chí tiên tiến đương thời...
Trọng nghề, đó cũng chính là biểu hiện cao nhất của lòng tự trọng ở người làm nghề, là trung thành với lý tưởng nghề nghiệp mà mình đã lựa chọn trên đường đời. Trước sau Hoàng Tích Chu đã nhiều lần bày tỏ quan điểm này. Trong bài Thử ngẫm về cuộc bút chiến giữa hai tờ báo đã dẫn, ông đã viết những dòng thống thiết trước các đồng nghiệp: "Khi ta đã cùng nhau dấn mình vào tập cái nghề này, tuy không phải tuyên thệ trước tòa án như các luật sư, nhưng trước bàn thờ bà Chúa Báo, chúng ta con một nhà, đã ký kết một bản giao kèo thầm: Tôi xin trọng nghề!".
Thái độ này và những hành xử nghề nghiệp mang tính dấn thân của Hoàng Tích Chu đã có những tác động rất đáng kể đến các nhà báo đương thời, nhất là các nhà báo trẻ. Trong nhiều hồi ký báo chí sau này của các nhà báo thành danh (Phùng Bảo Thạch, Vũ Bằng, Tế Xuyên...), chúng ta thấy họ đều thừa nhận đã chịu ảnh hưởng của Hoàng Tích Chu như thế nào, trong đó có một điều quan trọng: Hoàng Tích Chu đã góp phần giúp họ ý thức được vị thế của nghề báo và của người làm báo.
Là một nhà cách tân, Hoàng Tích Chu dễ dàng nhận thấy tình trạng không rõ ràng giữa văn và báo, giữa phương cách hoạt động của nhà văn và nhà báo còn tồn tại trong thời buổi báo chí nước ta đang đi những bước ban đầu. Bao lớp trí thức trước và đồng thời với ông đã ôm mộng văn chương bước vào nghề báo. Đó là biểu hiện rõ nhất và kéo dài trong tính thiếu chuyên nghiệp của báo chí nước ta. Ông đã từng khuyên một người như thế - Tế Xuyên - khi thanh niên này bước vào làng báo mà vẫn chưa hiểu rõ công việc: "Anh nên kiếm đề tài sinh hoạt trong dân chúng mà viết những bài phóng sự, còn nếu anh chuyên chú vào tiểu thuyết, anh sẽ khó thành một nhà viết báo được (...) Anh từng quan niệm cái tiếng "phóng viên" là thứ vô giá trị. Có những danh nhân trong làng văn nước Pháp cũng đi làm phóng sự. Phạm vi phóng sự rộng lắm, đến cả ngoại quốc nữa, chứ không giới hạn ở mấy cái tin "chó chết" lấy ở Sở Cẩm đâu".
Sâu sắc hơn nữa, dưới con mắt chuyên nghiệp, ông đã giúp nhà báo trẻ phân biệt được công việc viết văn và viết báo: "Kẻ viết văn lắm khi không phải là kẻ viết báo, dù là khi mình viết báo, điều tối thiểu là phải biết viết văn. Nhưng con nhà báo còn phải có lối viết riêng nữa: Sáng sủa, rõ ràng, khúc chiết và dễ hiểu. Hơn nữa, nhà báo không sống bằng tưởng tượng quá nhiều như nhà văn mà phải sống thiết thực, có óc khoa học và quan sát tinh vi". Những nhận xét của Hoàng Tích Chu quả thật là rất mới so với lúc bấy giờ, khi mà ngôn ngữ thông tấn còn là một điều khá xa lạ với bạn đọc và với không ít các nhà báo, khi mà lối viết kiểu văn chương biền ngẫu vẫn tràn ngập trên các trang báo và vẫn tỏ ra hợp khẩu vị với nhiều người
