Người gìn giữ những âm thanh của đại ngàn Tây Bắc

Nhiều năm rồi, nghệ nhân Lò Văn Ơn đã trở nên nổi tiếng không chỉ ở bản Nà Ten, xã Thanh Nưa, huyện Điện Biên mà cả tỉnh Điện Biên và cộng đồng dân tộc Thái ở xứ “Mường Trời”. Ông không những là một nghệ sĩ thổi pí (sáo) giỏi, đánh đàn tính tẩu hay mà ông còn biết chế tác nhiều loại nhạc cụ dân tộc Tây Bắc. Theo các chuyên gia, những người vừa biết chế tác lại có thể chơi thông thạo các nhạc cụ như ông Ơn hiện nay cả tỉnh Điện Biên may ra cũng chỉ có đôi ba người.

Ông Lò Văn Ơn, sinh năm 1958, vốn sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống âm nhạc, cha ông là người thổi pí hay nức tiếng Mường Thanh. Thuở nhỏ, khi ông đi chăn trâu nghe thấy tiếng đàn, tiếng sáo cất lên, âm vang giữa núi rừng, khi lại như đối đáp, rồi dội vào trong tâm trí, thôi thúc ông mò mẫm học đàn, thổi pí lúc nào không hay. Bằng tình yêu nhạc cụ dân tộc ảnh hưởng từ cha, đam mê, ham học hỏi, ông đã có thể chơi thành thạo các loại pí, tính tẩu, đàn môi,… khi chỉ mới lên 10 tuổi.

Với mong muốn bảo tồn, gìn giữ và giới thiệu các loại nhạc cụ của dân tộc mình tới bạn bè gần xa, ông miệt mài tìm tòi chế tác, khôi phục các nhạc cụ dân tộc Thái. Tính đến nay, ông đã chế tác được hơn 15 nhạc cụ như pí các loại, nhị, kèn, tính tẩu cỡ to, nhỏ khác nhau. Ông cũng có thể chơi thành thạo tất cả các nhạc cụ đó, có dịp là ông lại mang đi giao lưu văn hóa, văn nghệ, tham gia hội thi ở khắp các tỉnh, thành phố và nhận được nhiều giải thưởng trong nhiều cuộc thi như: giải nhất hội văn hóa các dân tộc Tây Bắc tại Yên Bái, giải độc tấu pí pặp của hội văn hoá du lịch và hai lần nhận được giấy khen của Viện Âm nhạc Trung ương trong công tác gìn giữ bảo tàng âm nhạc dân tộc Thái,…

Nghệ nhân của bản làng Lò Văn Ơn.

Không chỉ chơi được tất cả những nhạc cụ của dân tộc Thái Tây Bắc, ông Ơn còn là một trong rất ít người ở Tây Bắc nói chung, Điện Biên nói riêng có thể chế tác những nhạc cụ này. Theo lời ông, ngoài đàn tính tẩu, bộ nhạc cụ của dân tộc Thái có đến 20 chiếc gồm cả bộ hơi, bộ gẩy, bộ gõ. Tất cả đều được ông nghiên cứu để tìm ra bí quyết riêng cho mình. Nghề làm nhạc cụ đòi hỏi rất kỳ khu và sự thẩm âm chính xác tuyệt đối, chính vì vậy, người làm phải hiểu biết và kiên trì. Đặc biệt thời gian gần đây, những vật liệu để sản xuất nhạc cụ đều trở nên khó kiếm, ông phải lặn lội nhiều ngày trong rừng tìm những loại cây phù hợp để làm nhạc cụ…

Mặc dù chưa được Nhà nước công nhận là nghệ nhân nhưng hàng chục năm nay, người dân khắp làng trên bản dưới vẫn luôn gọi ông là “nghệ nhân của bản làng” với đầy sự ngưỡng mộ và nể phục. Cách đây 10 năm (năm 2004), được sự đồng ý của Phòng VH-TT&DL huyện Điện Biên, ông đã mở các lớp dạy nhạc cụ dân tộc miễn phí cho các em học sinh trong dịp hè. Và đặc biệt trong năm 2013, đã được mở rộng ra 21 xã của tỉnh Điện Biên, có cả công nhân viên chức đến học. Theo học lớp nhạc cụ dân tộc của ông Ơn, cũng đã có rất nhiều bạn đam mê và nay là những cây pí xuất sắc như Thào A Chứ, hiện là sinh viên Trường ĐH Văn hoá - Nghệ thuật Quân đội. Đặc biệt, ông là người phát hiện và dìu dắt cậu học trò Lò Văn Anh ở Điện Biên. Lò Văn Anh được ông dạy thổi pí từ năm học lớp 8, và bây giờ là học viên Học viện An ninh nhân dân, Anh sử dụng thành thạo sáo Mông, pí pặp, tham gia biểu diễn và giành được nhiều giải thưởng tại các kỳ hội diễn nghệ thuật. Ông Hoàng Thím, Nghệ nhân dân gian đàn tính nhận xét: “Ông Lò Văn Ơn không chỉ là một nghệ sĩ biểu diễn tài hoa mà còn là người chế tác ra những nhạc cụ đặc sắc. Âm thanh cây đàn tính tẩu do ông Ơn chế tác hoàn toàn trọn vẹn và đủ tiêu chuẩn biểu diễn”.

Một buổi biểu diễn văn nghệ ở bản Nà Ten, xã Thanh Nưa, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên.

Không chỉ là nghệ nhân của bản làng, một người thầy mà ông còn là người đi đầu trong công tác gìn giữ và phát huy những giá trị quý báu của văn hóa dân tộc. Hiện ông là Chủ nhiệm CLB Bảo tồn âm nhạc, dân ca, dân vũ tỉnh Điện Biên, quản lý hai tổ múa dân gian, tham gia hòa âm, dàn dựng các tiết mục văn nghệ phục vụ bà con bản làng địa phương, trong và ngoài tỉnh. Đặc biệt ông được mời tham gia biểu diễn, quảng bá âm nhạc dân tộc ra cả nước bạn Lào và Thái Lan.

Ông Lường Văn Hịa, Chủ tịch UBND xã Thanh Nưa (huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên) nhấn mạnh: “Ông Lò Văn Ơn là người có những đóng góp rất lớn trong việc phát triển phong trào văn nghệ quần chúng của bản Nà Ten trong những năm vừa qua”. Để ghi nhận những đóng góp của ông và nhân dân xã Thanh Nưa, Sở VH-TT&DL tỉnh Điện Biên cũng đã chọn xã Thanh Nưa là xã thí điểm về bảo tồn di sản văn hoá dân tộc. Ông Nguyễn Đăng Quang, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL tỉnh Điện Biên cho biết thêm: “Để phát triển và bảo tồn văn hóa dân tộc, tỉnh Điện Biên đã thực hiện Đề án bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số đến năm 2020. Những người như ông Lò Văn Ơn thực sự là những nòng cốt để bảo tồn phát huy văn hoá dân tộc thiểu số”.

Dân tộc Thái với điệu dân vũ múa xòe không thể thiếu được tiếng trống chiêng, tiếng pí đặc biệt là cây đàn tính tẩu trong mỗi dịp Tết, lễ hội truyền thống. Đó là một nét sinh hoạt rất riêng, thể hiện tính hội, tính cộng đồng của dân tộc Thái. Tấm lòng nhiệt huyết của nghệ nhân Lò Văn Ơn, cả cuộc đời tâm huyết, tìm tòi nghiên cứu để khôi phục giá trị của nhạc cụ dân tộc đã bị mai một thật đáng trân trọng. Nguyện cho tiếng đàn ca vang xa, hòa trong điệu múa, thắt chặt tình đoàn kết giữa các dân tộc anh em, âm nhạc sẽ cùng dân tộc trường tồn mãi với thời gian