NSND Bạch Diệp: Chuyện nghề và chuyện tình
Bấy lâu nay nữ đạo diễn điện ảnh đầu tiên của Việt
Sự nghiệp phim trường đưa bà đến thành công trong những tác phẩm điện ảnh “Ngày Lễ Thánh”, “Huyền thoại mẹ”, “Hoa ban đỏ”... mà đến nay chúng ta vẫn phải công nhận có một nguồn năng lượng kỳ lạ, rừng rực cháy từ người đàn bà đặc biệt này tỏa ra…Dù cho đến tận giờ, bước sang tuổi 82, tình yêu điện ảnh trong bà vẫn vẹn nguyên như thủa nào, cả những ký ức xa xưa ùa về, và người ta còn biết đến bà, người vợ duy nhất trong cuộc đời của Ông hoàng thơ Xuân Diệu.
Trong căn phòng ăm ắp cả hoa giấy lẫn hoa tươi, bà ôm con mèo lông trắng trên tay, mời tôi ngồi, rồi bà mở hai lọ thủy tinh trên bàn mời tôi kẹo và ô mai... Giống như tôi hình dung về một người đàn bà cá tính, bao giờ cũng ở thế chủ động. NSND Bạch Diệp "quay" tôi trước.
NSND Bạch Diệp: Hồi trước cô từng làm phóng viên báo Nhân Dân đấy. Bây giờ phỏng vấn cháu trước đã. Cháu xem phim nào của cô rồi?
PV: Dạ, cháu từng xem “Ngày Lễ Thánh”, “Huyền thoại mẹ”, “Hoa ban đỏ”, phim truyền hình “Kẻ không cầu may”... Cháu không thể tưởng tượng một người phụ nữ được gọi là phái yếu mà còn mạnh hơn cả phái mạnh. Sức lực ở đâu ra, tình yêu ở đâu ra mà cô có nguồn năng lương dạt dào đến vậy?
NSND Bạch Diệp: Ối giời ơi! Nói về điện ảnh thì từ hồi tí tuổi đầu tôi đã mê mẩn điện ảnh rồi. Ngày đấy, khách của bố mẹ đến chơi, cho đồng tiền nào, rồi tết ai mừng tuổi là cất đi ngay để dành làm hai việc: một cho những người ăn xin và một mua vé vào rạp xem phim. Mà phim ngày đó đã có thuyết minh đâu, kệ cứ xem, xem cho đã mắt. Có phim xem đi xem lại tới 3 hay 4 lần. Mỗi lần đi mua vé, cái cửa bán vé cao mà người mình bé quá, thế là mình kiễng chân lên, người bán vé thì thò hẳn đầu ra khỏi ô cửa cúi xuống để lấy tiền và đưa vé cho. Hồi bé nghe nói, nếu như trông thấy sao đổi ngôi thì mình ước điều gì sẽ thành hiện thực điều đó. Thế là bắc ghế ra vườn nằm, nhìn lên bầu trời sao, cứ đợi mãi, đợi mãi để mong được thấy sao đổi ngôi, mình ước những diễn viên trong phim sang Việt
Đến năm tôi 17, cái tuổi bẻ gãy sừng trâu, đang tham gia công tác kháng chiến mà nghe thấy ở đâu có chiếu phim tôi chạy bộ từ chiều 6, 7 cây số để đến kịp vào giờ chiếu, lúc đấy toàn phim Trung Quốc, nào "Bạch Mao Nữ", nào "Cờ hồng trên núi Thúy". Chạy mướt mồ hôi đến bãi chiếu, xem xong lại chạy bộ về. Mê quá rồi thì viết thư lên Nha Thông tin Việt Bắc hỏi xem có lớp đạo diễn điện ảnh không? Họ trả lời là chỉ có lớp đạo diễn phim tài liệu. Mình không thích, không đi.
Cho mãi đến năm 1959, tôi công tác ở báo Nhân Dân, có tin Bộ Văn hóa tuyển sinh mở lớp đạo diễn phim truyện. Mình mừng quýnh cả lên. Mấy anh ở tòa soạn cứ khuyên, nghề ấy là nghề lung ba lung bung, chưa biết thế nào, liệu gì đã có tương lai, em đang có triển vọng ở đây thì cứ làm báo đi, rồi sẽ cho sang Liên Xô học trường Đảng, học triết học Mác - Lênin... "Ối giời! Em lạy anh, em không thể nào bỏ được cái lớp này đâu. Các anh cứ để cho em đi học...". Thế là tôi săng sái thực hiện cái ước mơ từ thuở nhỏ, lúc đấy đã 28... tuổi rồi.
PV: Làm đạo diễn, tính cách quyết liệt lắm. Mà đã quyết liệt thì hay “va chạm”. Có "va chạm" nào đáng nhớ trong đời đạo diễn của cô không?
NSND Bạch Diệp: Điện ảnh là mang tính quốc tế, phải chuẩn. Bộ phim đầu tay của tôi “Trần Quốc Toản ra quân” là sân khấu chèo chuyển thể. Anh Hoài Giao viết kịch bản. Tôi đọc mãi không có cảnh Trần Quốc Toản bóp cam, mà Trần Quốc Toản gắn liền hình ảnh quả cam. Tôi góp ý với anh, anh bảo: "Này, này không có bóp cam gì cả, tôi chỉ làm có thế thôi, làm thì làm không làm thì thôi. Chứ chữa thì tôi không chữa. Chữa được tôi đã cho vào rồi chứ chả cần đến Bạch Diệp nói".
Hôm sau tôi rủ anh xuống Nam Hà xem đoàn chèo họ diễn. Hàng ngày, tôi rủ anh đi chơi, đi chợ, đi ăn quà, nhung nhăng như thế để mình nói mãi về chuyện "bóp cam". Bộ phim này sẽ chiếu toàn quốc, có khi mang vào chiến trường, hoặc mang ra nước ngoài mà không có cảnh bóp cam, hình tượng Trần Quốc Toản trong lịch sử nó như thế này... Mưa dầm thấm lâu, sau một tuần ông bảo: "Thôi được, về tôi sẽ viết thêm".
Đến độ 4 ngày sau, sốt ruột quá, tôi đến nhà ông. Vừa trông thấy tôi, vợ ông từ cửa chạy ra, kéo tôi ra một chỗ lo lắng: "Ối giời! Thôi chết rồi, chị Diệp ơi, không biết thế nào mà ông ấy cứ ngồi liền tù tì 4 ngày đêm không ăn, không ngủ gì cả. Tôi để thức ăn bên cạnh, ông ấy quờ lấy, đút cái gì vào miệng là đút thôi. Ngộ nhỡ ông lăn đùng ra ốm hay làm sao thì chết". Mình vui quá bảo: "Thôi chị ơi, chị cứ để ông ấy làm, ông ấy khỏe, chết thế nào được mà ông ấy có ăn cơ mà". Thế là ông chữa "bóp cam". Bộ phim đó tôi cho sửa lại kịch bản, vũ đạo, sửa nhạc làm lại toàn bộ rất công phu, Liên hoan Phim lần thứ hai được giải Bông sen Bạc.
Đúng là tính cách tôi quyết liệt, làm cái gì phải làm đến tận cùng và giữ ý kiến rất ghê. Tôi bảo: "Chèo là của các anh, điện ảnh là việc của tôi xin miễn ý kiến nhé. Thất bại hay thành công là ở tôi. Còn xong việc các anh về lại diễn như xưa".
Hay như trong một cảnh quay, gia đình tên trung tá ngụy có tách cà phê mà họ đưa ra cái thìa ngoáy sữa cán dài. Thìa cà phê nó khác chứ, tôi cầm ly cà phê vứt veo đi. Gớm, xong họ đốt đèn lần tìm cái thìa gần chết, vì vứt ra ngoài vườn mà cỏ mọc lún chân. Cho chết. Làm đạo cụ thì phải biết tách nào thìa nấy, bát nào đũa ấy chứ. Thế nhưng mọi người cũng không ghét gì mình, tất cả vì công việc thôi.
Làm việc tôi quên hết mệt nhọc, có khi thức đến sáng luôn. Lần nọ có một anh diễn viên diễn mãi mà không thể nào làm theo ý mình được. Thế là báo hại cả đoàn thức qua đêm và hành nhau quát tháo từ chiều đến 6 giờ sáng hôm sau. Thanh Loan lúc bấy giờ đang là diễn viên. Thanh Loan về nhà, chồng mới cự nự, cãi nhau um lên, hỏi đi đâu cả đêm. Thanh Loan bảo: "Đi đóng phim". Ông chồng cáu: "Phim gì? Chả có đoàn làm phim nào làm việc cả đêm cả". Rồi ông chồng khăng khăng, từ giờ không đi đâu, không phim ảnh gì nữa. Thế là tôi phải đến xin lỗi chồng Thanh Loan, "Anh ạ! Tôi làm phim cả đêm hôm qua, lỗi tại tôi, tôi mải mê mà chả nhớ ngày nhớ tháng, giờ gì cả...".
 |
| Trà Giang và Như Quỳnh trong “Ngày lễ thánh”, bộ phim gắn liền với tên tuổi đạo diễn Bạch Diệp. |
PV: Đạo diễn là một nghề đòi hỏi độ nhạy cảm cao và am tường cuộc sống. Thậm trí phải sống già chứ chẳng thể sống trẻ. Nghĩa là có con mắt sắc sảo chứ không thể ngu ngơ mà làm đạo diễn thành tài được cô nhỉ?
NSND Bạch Diệp: Đúng đấy! Cái nghề đòi hỏi phải có vốn văn học sâu dày, luôn luôn trau dồi, quan sát cuộc sống. Hồi học với chuyên gia Liên Xô, thầy giáo vừa bước vào lớp đã hỏi: "Hôm nay trên con đường từ nhà đến trường các bạn quan sát có cái gì mới?” Nhiều người không trả lời được câu hỏi đó. Thật ra, lúc bấy giờ, đường phố mới có bục giao thông mọi người đi qua không để ý lắm. Bài học đầu tiên chính là quan sát cuộc sống. Trong những bộ phim của mình, nhân vật rất đa dạng, có khi từ bộ trưởng cho đến sinh viên, ông nhà giàu cho đến anh nhà nghèo, người trí thức, rồi con buôn, thậm chí đến cả tên ăn cướp, kẻ ăn mày, ả gái điếm... Nếu không quan sát thì làm sao mình dựng được những nhân vật đấy cho thành xương thành thịt.
Ông nông dân nói lời như ông chủ doanh nghiệp, ông thợ xây lại nói như ông triết học, gái ăn sương mà nói như người chính chuyên là không được. Tất cả đòi hỏi nhạy cảm của người làm nghệ thuật. Rồi lúc diễn chủ doanh nghiệp mặt mũi phải như thế nào, lời nói tác phong ra sao, là mình phải thổi vào được cho diễn viên diễn xuất. Và tinh tế từ những động tác nhỏ.
Ví dụ như cái động tác gẩy thuốc lá của tay chơi nó khác, cái gẩy thuốc lá của anh nghiện nó khác, cái gẩy thuốc lá của anh mới hút thuốc nó khác. Rồi ngay kể cả, cái gẩy thuốc lá lúc tâm hồn anh ung dung thư thái khác với lúc anh đang bi quan chán chường, hay khác cả với cái gẩy thuốc lá lúc anh đang nóng lòng sốt ruột... Hiểu biết, để truyền cái hồn của nhân vật vào diễn viên. Nếu không hiểu biết về cuộc sống, nhân vật nọ nó lại giọ sang nhân vật kia thì thật buồn cười...
PV: Người ta không chỉ biết đến cô là nữ đạo diễn đầu tiên của điện ảnh Việt
NSND Bạch Diệp: Ngắn ngủi quá, đúng không? Với Xuân Diệu thì mình quý anh vì nhà thơ, nhưng lúc sắp tiến tới cuộc hôn nhân mình đã linh cảm thấy không được rồi. Những nhà thơ và nhà văn ấy khi ở với họ thì khó chịu lắm. Họ có những cái tính cách không dễ dàng...
PV: Vì sao lại còn yêu nhau rồi lấy nhau, thưa cô?
NSND Bạch Diệp: Hôm đấy là ngày rằm tháng 8, tôi không có nhà từ chiều vì đi chơi với tụi bạn phóng viên về đến nhà cũng đã nửa đêm, vừa mở cửa bước vào thì thấy Xuân Diệu ngồi ở cái ghế, dưới bóng cây ở góc sân. Ánh trăng chiếu sáng cả khu vườn, anh ấy đang ngủ gật, có con chó béc-giê chống chân nhìn ông. Mình cảm động quá, vội vàng đến lay ông dậy: "Anh Xuân Diệu ơi! Thế anh ngồi đây từ bao giờ?". Ông tỉnh dậy bảo: "Anh ngồi từ 7 giờ". Giời đất ơi! Lúc đó 12 giờ đêm rồi. Mình nghĩ trong lòng, khổ quá, những ông khác đã bỏ về từ 7 giờ chiều nhưng ông này còn ngồi lại đến thế, mà lại còn ngồi với con chó nó còn ngồi canh nữa chứ...
Mình bảo: "Thế sao anh không về mà còn ngồi đợi Diệp?". Ông trả lời: "Tưởng Diệp đi một tí rồi Diệp về...”. "Ối giời ơi! Sao anh lại khổ thế", mình thốt lên như vậy, ông nói gỏn gọn có một câu: "Ừ, thế Diệp về rồi phỏng, anh đi về nhé". Thế là ông đứng dậy, đi về thôi... Mình đang rất xúc động thì bị dội một gáo nước lạnh. Mình cứ nghĩ yêu nhau ít nhất cũng phải cầm tay hay như thế nào nữa chứ...
Thôi thì cũng đành chịu, cưới xong rồi về nhà chồng. Xuân Diệu ở cùng với nhà thơ Huy Cận ở nhà 24 Cột Cờ. Ông Huy Cận ở tầng 2 còn ông Xuân Diệu ở cái buồng cổng vào tầng dưới. Chả biết Bộ Văn hóa cấp nhà cho ông Xuân Diệu hay là ông Huy Cận cho ông Xuân Diệu cái phòng đấy thì không biết, nhưng khi lấy tôi về thì đã ở đấy rồi. Ông giống tôi một điểm, rất thích hoa, nên trong phòng luôn có hoa tươi, thường thì là hoa hồng vàng.
Tôi chứng kiến những lúc ông làm thơ trằn trọc, mình mới thấy nhà thơ khổ quá. Có khi đang đêm ông ngồi vục dậy, ngồi cứ như là tượng gỗ, chả nói năng gì cứ như nghĩ cái gì ấy, dáng dấp trông đến khổ. Ngoài sáng tác thơ ông làm việc suốt ngày. Tốc độ ghê gớm. Ông là người rất tốt, tử tế mà giản dị, ăn uống cũng giản dị. Từ ngày tôi về mới làm mấy món ăn chứ trước ông ăn đạm bạc lắm. Lấy nhau được 3 tháng, hai vợ chồng dắt díu nhau đi ra Vịnh Hạ Long chơi. Nhưng cuộc hôn nhân này đúng là chỉ kéo dài 6 tháng. Lúc chia tay nhau ông ấy khóc, mình cũng khóc.
 |
| Nhà thơ Xuân Diệu và đạo diễn Bạch Diệp hồi mới hứa hôn. |
PV: Mối tình buồn bã đó, ông có để lại vần thơ nào tặng riêng cô không?
NSND Bạch Diệp: Ông làm thơ bảo tôi đọc thì nhiều lắm như "Hoa anh ơi". Đây nhé, để tôi đọc cháu nghe: "Tôi cầm mùi dạ lan hương/ Trong tay đi đến người thương cách trùng/ Dạ lan thơm nức lạ lùng/ Tưởng như đi mãi không cùng mùi hương". Nhà tôi ở phố Bà Triệu, nơi ông ở là phố Cột Cờ, mỗi lần ông đến thăm tôi qua các con phố có mùi dạ lan hương. Thơ và hương... nó cứ man mác thế thôi. Trong tôi ấn tượng về Xuân Diệu là người lao động nghệ thuật vất vả cực nhọc. Hai người rất quý nhau nhưng duyên số không thành. Tôi là con một của gia đình nhưng số mình làm gì có con cái đâu. Sau này lấy ông Tường sống với nhau 15 năm cũng không có...
Câu chuyện còn nhiều, lạ thay, chả hiểu sao câu nói vu vơ của bà nói với con mèo lúc tiễn tôi ra cửa đến giờ vẫn văng vẳng bên tai: "Con yêu ơi! Con đẻ gì mà đẻ lắm thế, đẻ hẳn 3 đứa, con chỉ đẻ một thôi chứ..."
