Châu Á thích ứng và chuyển dịch trước biến động năng lượng toàn cầu

Than đá - lựa chọn ngắn hạn

Là khu vực tiêu thụ phần lớn dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) vận chuyển qua các tuyến hàng hải huyết mạch Trung Đông, châu Á đang chịu tác động gần như tức thì từ các cú sốc năng lượng toàn cầu. Tình trạng nguồn cung gián đoạn do xung đột tại Trung Đông, giá nhiên liệu biến động mạnh và áp lực đảm bảo điện năng cho sản xuất và sinh hoạt buộc nhiều quốc gia trong khu vực phải ưu tiên các giải pháp tình thế trong ngắn hạn.

“Cuộc khủng hoảng dầu khí Iran hiện nay cho thấy tầm quan trọng của việc có các nguồn năng lượng trong nước không phụ thuộc vào thị trường hàng hóa toàn cầu, mà than đá là một ví dụ”, Amy Kong, nhà phân tích nghiên cứu tại Zero Carbon Analytics, bình luận.

Theo Japan Times, tại Hàn Quốc, chính phủ đã chính thức dỡ bỏ trần vận hành 80% đối với các nhà máy nhiệt điện than, cho phép tăng sản lượng phát điện nhằm bù đắp thiếu hụt nguồn cung. Nhật Bản ngày 27/3 cũng xác nhận sẽ dỡ bỏ giới hạn đối với sản lượng điện than, mở đường để các nhà máy cũ hoạt động hết công suất trong tối đa một năm kể từ tháng 4/2026.

Xu hướng này không chỉ diễn ra ở các nền kinh tế lớn mà còn lan sang các quốc gia đang phát triển. Chính phủ Thái Lan đang khởi động lại hai nhà máy nhiệt điện than đã ngừng hoạt động từ năm ngoái. Tại Philippines, Bộ trưởng Năng lượng Sharon Garin cho biết chính quyền “có kế hoạch đẩy mạnh sử dụng than đá giá rẻ, khí đốt tự nhiên trong nước và năng lượng tái tạo”.

Tại Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất thế giới, than đá, vốn là trụ cột trong sản xuất điện, tiếp tục được duy trì và mở rộng trong bối cảnh nhu cầu năng lượng gia tăng. Trong khi đó, số liệu cập nhật hàng ngày của giới chức Bangladesh cho thấy nước này đã tăng cường sản xuất điện từ than đá và nhập khẩu điện than trong suốt tháng 3/2026.

Ở chiều cung, các nước xuất khẩu than truyền thống như Australia và Indonesia có xu hướng ưu tiên thị trường nội địa. “Indonesia đang ưu tiên tiêu thụ than trong nước hơn xuất khẩu, điều này làm thắt chặt nguồn cung nhập khẩu cho châu Á”, Vicky Janita, nhà phân tích tại Rystad Energy, cho biết. “Các quốc gia còn lại trong khu vực sẽ gặp khó khăn nếu nguồn than của Indonesia bị hạn chế xuất khẩu”.

Nhu cầu gia tăng đã đẩy giá than lên cao, thậm chí làm dấy lên các cuộc thảo luận về thuế lợi nhuận bất ngờ tại Indonesia sau khi nước này đảo ngược kế hoạch giảm sản lượng.

Động lực thúc đẩy chuyển đổi năng lượng mới

Than đá là một trong những nguồn phát thải khí nhà kính lớn, đồng thời có thể gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng nếu không được xử lý hiệu quả, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe con người. Vì vậy, việc quay trở lại với than hiện nay chủ yếu mang tính tình thế trong ngắn hạn.

Về dài hạn, những biến động từ Trung Đông, cộng hưởng với tác động của xung đột Nga – Ukraine và sự gián đoạn chuỗi cung ứng do COVID-19, đang làm gia tăng áp lực buộc các quốc gia phải tái cơ cấu hệ thống năng lượng. Mục tiêu là tìm kiếm và cân bằng các nguồn năng lượng ít phụ thuộc vào bên ngoài hơn, qua đó củng cố an ninh năng lượng phục vụ phát triển.

Theo tạp chí Fortune, nhiều quốc gia đã thúc đẩy các dự án điện hạt nhân nhờ khả năng cung cấp nguồn điện ổn định, chi phí dài hạn cạnh tranh và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, dù việc triển khai đòi hỏi thời gian và vốn đầu tư lớn.

Philippines đã vạch ra lộ trình phát triển điện hạt nhân đến năm 2032 và đang tìm kiếm hỗ trợ kỹ thuật từ Hàn Quốc, trong khi Seoul cũng nâng cao tỷ lệ vận hành tại các lò phản ứng hiện có.

Trong khu vực, Malaysia đang cân nhắc xây dựng nhà máy năng lượng hạt nhân để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của ngành công nghiệp dữ liệu. Trung Quốc cũng được cho là sẽ tiếp tục ưu tiên phát triển điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng gia tăng.

Song song với đó, giới chuyên gia nhận định năng lượng tái tạo đang dần khẳng định lợi thế về chi phí và tính ổn định. Cách đây hai tuần, Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres nhấn mạnh: “Không có sự tăng giá đột biến nào đối với ánh nắng mặt trời và không có lệnh cấm vận nào đối với năng lượng gió”.

The Chosun Daily dẫn phát biểu ngày 30/3 của Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung cho biết: “Hàn Quốc phải nhanh chóng chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Tình hình hiện tại đáng lo ngại, nhưng tôi e rằng nó sẽ còn bất ổn hơn nữa trong tương lai”.

Trong khi đó, Business Times dẫn lời Bộ trưởng Ngoại giao Singapore Vivian Balakrishnan tuần trước nói với Reuters rằng, khu vực ASEAN “cần đẩy nhanh tiến độ phát triển năng lượng tái tạo” nhằm “tăng cường khả năng phục hồi cho tất cả các nền kinh tế”.

Ở góc độ chuyên gia, bà Rana Adib, Thư ký điều hành REN21, nhận xét các quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo “tự sản xuất” cao thường ít bị tổn thương hơn trước các cú sốc năng lượng. “Khi bạn đưa công nghệ đó vào một quốc gia, nhiên liệu bạn sử dụng chính là mặt trời, gió và nhiệt lượng tại chỗ”, bà nói. “Và đó là lý do năng lượng tái tạo có khả năng chống chịu tốt hơn nhiều trước những biến động toàn cầu”.

Một báo cáo do Ngân hàng Thế giới công bố năm 2026 cho thấy khu vực Đông Á và Đông Nam Á đang sở hữu “nguồn tài nguyên tái tạo khổng lồ chưa được khai thác, có thể đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng sạch - tăng cường khả năng cạnh tranh, tạo ra hàng triệu việc làm và củng cố an ninh năng lượng”.

“Trong tình hình địa chính trị hiện nay, chúng ta không thể đảm bảo sự liên tục lâu dài của nguồn cung năng lượng. Do đó, chúng ta phải tối ưu hóa tất cả các nguồn năng lượng trong nước”, Bộ trưởng Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản Indonesia Bahlil Lahadalia cho biết, đồng thời nhấn mạnh việc xây dựng các nhà máy điện mặt trời và địa nhiệt mới dự kiến sẽ được khởi động ngay trong tháng tới, tín hiệu ban đầu cho thấy quá trình chuyển dịch năng lượng trong khu vực đang được thúc đẩy.