Trung Đông trước ngưỡng cửa “hiệu ứng domino chiến tranh”

Cuộc đối đầu quân sự giữa Mỹ – Israel và Iran trong những ngày gần đây đang đẩy Trung Đông tiến gần tới một kịch bản nguy hiểm mà nhiều nhà phân tích quốc tế gọi là “hiệu ứng domino chiến tranh”. Không chỉ là các cuộc không kích, các đợt tấn công tên lửa hay thiết bị bay không người lái (UAV) qua lại giữa các bên, điều khiến giới quan sát lo ngại hơn cả là nguy cơ một cuộc xung đột ban đầu có thể kích hoạt hàng loạt phản ứng dây chuyền trong khu vực. Khi các liên minh quân sự, các lực lượng vũ trang ủy nhiệm và những lợi ích chiến lược chồng chéo lên nhau, mỗi bước leo thang có thể khiến thêm nhiều quốc gia và lực lượng bị cuốn vào vòng xoáy xung đột.

Các diễn biến từ cuối tháng 2 tới nay cho thấy căng thẳng giữa Mỹ – Israel và Iran đã vượt qua giai đoạn đối đầu gián tiếp kéo dài nhiều năm để bước sang hình thái đối đầu quân sự trực tiếp. Những cú “ăn miếng, trả miếng” giữa hai bên khiến tình hình không ngừng leo thang. Điều khiến tình hình trở nên đặc biệt nguy hiểm là Iran không chỉ là một quốc gia đơn lẻ trong cấu trúc an ninh Trung Đông. Trong nhiều năm qua, Tehran đã xây dựng được một mạng lưới ảnh hưởng rộng lớn thông qua các lực lượng vũ trang đồng minh hoặc thân cận tại nhiều quốc gia trong khu vực. Các lực lượng này hoạt động tại Lebanon, Syria, Iraq và Yemen, tạo thành một hệ thống liên kết có khả năng mở ra nhiều mặt trận khác nhau nếu xung đột leo thang. Chính vì vậy, bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào Iran đều có nguy cơ kích hoạt phản ứng từ những lực lượng này, từ đó làm lan rộng chiến tranh ra nhiều khu vực khác nhau.

Những dấu hiệu của hiệu ứng domino chiến tranh đã bắt đầu xuất hiện. Tại biên giới phía Bắc Israel, lực lượng Hezbollah ở Lebanon đã gia tăng các hoạt động quân sự, bao gồm các đợt phóng rocket và UAV vào lãnh thổ Israel. Đáp lại, Israel đã tiến hành nhiều cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu bị cho là của Hezbollah ở miền Nam Lebanon. Tại Iraq và Syria, các nhóm vũ trang thân Iran cũng gia tăng tấn công nhằm vào các căn cứ quân sự của Mỹ. Trong khi đó, tại vùng Vịnh, nguy cơ gián đoạn tuyến vận tải dầu mỏ qua eo biển Hormuz đang khiến nhiều quốc gia theo dõi sát tình hình.

Eo biển Hormuz từ lâu được coi là một trong những điểm nghẽn chiến lược của kinh tế toàn cầu. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch trên thế giới được vận chuyển qua tuyến đường biển hẹp này. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại Hormuz đều có thể gây ra những biến động mạnh mẽ trên thị trường năng lượng toàn cầu. Trong bối cảnh căng thẳng quân sự gia tăng, nhiều hãng vận tải biển và công ty năng lượng đã bắt đầu đánh giá lại các tuyến vận chuyển trong khu vực, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ khủng hoảng năng lượng nếu xung đột tiếp tục leo thang.

Các chuyên gia an ninh quốc tế cho rằng, chính mạng lưới liên minh và lực lượng ủy nhiệm phức tạp của Trung Đông là yếu tố khiến khu vực này dễ xảy ra hiệu ứng domino chiến tranh. Ông Michael Knights, chuyên gia về Trung Đông tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông, nhận định rằng bất kỳ cuộc đối đầu trực tiếp nào giữa Israel và Iran đều có nguy cơ nhanh chóng lan sang nhiều mặt trận khác nhau. Theo ông, “một cuộc xung đột lớn giữa hai bên hiếm khi chỉ dừng lại ở hai quốc gia, bởi các lực lượng đồng minh của họ sẽ nhanh chóng bị cuốn vào cuộc chiến”.

Tương tự, bà Lina Khatib, nhà phân tích tại tổ chức tư vấn Chatham House cho rằng, nguy cơ lớn nhất hiện nay không nằm ở một trận chiến đơn lẻ, mà ở quá trình leo thang từng bước. Bà nhận định: Trung Đông là khu vực nơi các cuộc chiến thường lan rộng theo cách rất khó kiểm soát. Một sự kiện quân sự ở một quốc gia có thể kích hoạt phản ứng ở nhiều quốc gia khác. Điều này khiến nguy cơ domino chiến tranh trở thành mối lo ngại lớn đối với các nhà hoạch định chính sách.

Một số nhà phân tích còn cho rằng,  cuộc đối đầu hiện nay có thể trở thành bước ngoặt quan trọng trong cán cân quyền lực của Trung Đông. Israel từ lâu coi Iran là mối đe dọa chiến lược lớn nhất, đặc biệt là liên quan đến chương trình tên lửa và khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Tehran. Washington, trong khi đó, vẫn tìm cách duy trì vai trò chi phối của mình tại Trung Đông; đồng thời, ngăn chặn bất kỳ quốc gia nào có thể thách thức ưu thế quân sự của Mỹ trong khu vực. Về phía Iran, việc đối đầu với Mỹ và Israel không chỉ liên quan đến an ninh quốc gia mà còn gắn liền với vị thế và ảnh hưởng của Tehran trong toàn khu vực.

Chính vì vậy, khả năng các bên nhanh chóng lùi bước là khá thấp. Khi mỗi bên đều có những lợi ích chiến lược lớn cần bảo vệ, các hành động quân sự dễ dàng dẫn tới những vòng xoáy trả đũa liên tiếp. Trong môi trường an ninh phức tạp như Trung Đông, các cuộc chiến thường không bùng nổ ngay lập tức ở quy mô toàn diện mà phát triển thông qua những bước leo thang nhỏ. Mỗi bước leo thang lại tạo ra áp lực buộc bên kia phải phản ứng, từ đó kéo theo những vòng trả đũa tiếp theo.

Trong bối cảnh đó, nhiều nhà quan sát cho rằng, Trung Đông đang đứng trước nguy cơ bước vào một chu kỳ bất ổn mới. Nếu các cuộc tấn công và trả đũa tiếp tục diễn ra với cường độ cao, hiệu ứng domino chiến tranh có thể ngày càng rõ nét, khiến nhiều điểm nóng khác trong khu vực cùng bùng phát. Một cuộc xung đột tại biên giới Israel – Lebanon có thể kéo Iran tham gia trực tiếp hơn. Các cuộc tấn công vào căn cứ Mỹ có thể dẫn tới phản ứng quân sự mạnh hơn từ Washington. Trong khi đó, bất kỳ sự gián đoạn nào đối với các tuyến vận tải năng lượng cũng có thể khiến các cường quốc bên ngoài khu vực phải can dự sâu hơn.

Tất cả những yếu tố đó khiến cuộc đối đầu hiện nay không chỉ là một cuộc khủng hoảng an ninh khu vực, mà còn có thể trở thành một thách thức lớn đối với trật tự quốc tế. Trung Đông từ lâu đã được xem là một trong những khu vực dễ xảy ra hiệu ứng domino chiến tranh nhất trên thế giới. Khi những quân cờ địa chính trị bắt đầu rung chuyển, việc ngăn chặn cả chuỗi phản ứng dây chuyền trở nên vô cùng khó khăn.

Trong bối cảnh hiện nay, câu hỏi lớn nhất không phải là liệu xung đột có tiếp tục leo thang hay không, mà là mức độ lan rộng của nó sẽ đến đâu. Nếu các nỗ lực ngoại giao không đủ mạnh để kiềm chế vòng xoáy trả đũa, Trung Đông có thể chứng kiến một chuỗi xung đột lan rộng chưa từng thấy trong nhiều năm qua. Và khi hiệu ứng domino chiến tranh bắt đầu vận hành, hậu quả của nó có thể vượt xa phạm vi của khu vực, tác động trực tiếp đến an ninh, kinh tế và chính trị toàn cầu.