Tranh cãi kịch bản Iran – Oman thu phí qua Hormuz trong hai tuần ngừng bắn

Ngày 8/4, theo các hãng tin như Reuters, Times of India, Iran hiện đang tìm cách hợp thức hóa quyền kiểm soát của mình đối với eo biển Hormuz. Trong các đề xuất gắn với khả năng đạt được thỏa thuận hòa bình dài hạn, Tehran muốn có thẩm quyền thu phí quá cảnh đối với các tàu đi qua eo biển huyết mạch này.

Thậm chí, một nguồn thạo tin còn nhấn mạnh, trong hai tuần ngừng bắn với liên minh Mỹ – Israel, Iran cùng Oman có thể xem xét triển khai cơ chế cấp phép hoặc thu phí ngay lập tức. Mức phí được cho là không cố định, có thể thay đổi tùy theo loại tàu, hàng hóa và điều kiện thực tế.

Các báo cáo trước đó mà Times of India nêu ra cũng cho rằng, một số tàu có thể đã phải trả các khoản tiền lớn lên tới hàng triệu USD, để đảm bảo hành trình an toàn qua Hormuz trong thời gian xung đột diễn ra. 

Kịch bản thu phí tại Hormuz trong hai tuần ngừng bắn nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982, các eo biển phục vụ hàng hải quốc tế phải bảo đảm quyền “quá cảnh tự do và không bị gián đoạn”. Cụ thể, các quốc gia ven eo biển không được phép áp đặt phí chỉ để tàu đi qua, mà chỉ có thể thu phí đối với các dịch vụ cụ thể như hoa tiêu, lai dắt và các khoản phí này phải được áp dụng công bằng.

Tuy nhiên, việc thực thi các quy định vẫn rất phức tạp, đặc biệt khi cả Iran và Mỹ đều chưa chính thức phê chuẩn UNCLOS 1982, dù trên thực tế vẫn tuân thủ nhiều nguyên tắc của công ước. Theo giới chuyên gia, luật pháp quốc tế trên biển phần lớn phụ thuộc vào sự đồng thuận và hợp tác, hơn là các cơ chế cưỡng chế. 

"Khái niệm thu phí qua lại tồn tại trong vận tải biển toàn cầu, nhưng chỉ trong những bối cảnh cụ thể. Các kênh đào nhân tạo như Suez ở Ai Cập hay kênh đào Panama đều thu phí quá cảnh vì đây là các công trình do con người xây dựng và được quốc gia vận hành bảo trì", bài viết của Times of India có đoạn.

Trước đó, The Guardian dẫn nguồn thạo tin cho hay, Tehran chỉ chấp nhận kết thúc xung đột khi các điều khoản hòa bình phù hợp với một kế hoạch gồm 10 điểm, được cho là đã chuyển tới Nhà Trắng thông qua trung gian Pakistan.

Danh sách này bao gồm nhiều yêu cầu mà Mỹ từng bác bỏ, trong đó đáng chú ý là dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt sơ cấp và thứ cấp đối với Iran, cho phép Tehran tiếp tục kiểm soát eo biển Hormuz, yêu cầu Mỹ rút toàn bộ lực lượng quân sự khỏi Trung Đông, chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào Iran và các lực lượng đồng minh.

Ngoài ra, Iran cũng yêu cầu giải phóng các tài sản bị phong tỏa, đồng thời đề nghị Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua nghị quyết nhằm ràng buộc bất kỳ thỏa thuận nào đạt được. Một chi tiết gây chú ý là trong phiên bản tiếng Ba Tư, theo The Guardian, kế hoạch có đề cập tới việc chấp nhận làm giàu uranium cho chương trình hạt nhân của Iran.

Được biết, Văn phòng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cùng ngày cho biết, nước này ủng hộ quyết định của Mỹ về việc tạm ngừng các cuộc tấn công nhằm vào Iran trong hai tuần. Tuy nhiên, thỏa thuận này không bao gồm Lebanon, trái với tuyên bố trước đó từ phía Pakistan.