Mối quan hệ mật thiết giữa kịch và văn xưa

Mở đầu bài phát biểu NSƯT Thanh Tú đọc diễn cảm một mạch đoạn thoại rất dài của nhân vật Min Pho trong kịch "Âm mưu và tình yêu" do cố NSND Nguyễn Đình Nghi dịch và dàn dựng cho Nhà hát Kịch Hà Nội vào năm 1978 (Hồi đó còn là Đoàn Kịch nói Hà Nội). Giữa tiếng trầm trồ ngợi khen của các vị đại biểu tham dự Hội thảo. NSƯT Thanh Tú tiếp tục:

-  Các vị nghe nhé. Đây là một đoạn độc thoại trong đầy rẫy những vở kịch sân khấu hiện nay ở Hà Nội. "Mày liệu làm được việc ấy không?.". "Dễ ợt, quẳng ra năm củ là ok luôn". Xin dẫn một đối thoại nữa: "Hôm qua tưởng cậu đi đâu cơ mà". "Đi đâu, quẳng lên trên Tây Hồ định làm vài nháy, ai ngờ". "Cần chó gì thứ nhép ấy, đã chén thì phải chén cho ra tấm, ra miếng". Thưa các vị, tôi là một diễn viên chuyên nghiệp, mặc dù ngừng diễn đã lâu nhưng tình yêu đối với sân khấu trong tôi chưa bao giờ vơi cạn. Chính vì thế nên tôi rất thông cảm với các bạn đồng nghiệp hiện nay, nhưng mặc dù thông cảm đến đâu tôi cũng không thể nuốt nổi những đoạn độc thoại thô thiển, rập nguyên lời ăn tiếng nói trần trụi của tầng lớp hạ cấp để đưa lên sân khấu như vậy. Tại sao văn trong kịch của thế giới với Sile, Gớt, Bécnaso, Sê Khốp, Văm Pi lốp thì văn chương lộng lẫy như thế còn văn kịch của sân khấu Hà Nội ta nói riêng và cả nước ta nói chung hiện nay lại trần trụi và thiếu thẩm mỹ làm vậy. Phải chăng chính vì những câu thoại nhạt thếch, thô thiển không văn chương này là một trong những nguyên nhân khiến người xem ngày càng xa rời sân khấu.

Trong hội thảo đó rất nhiều vị đại biểu đã cắt nghĩa nhiều nguyên nhân khiến sân khấu hiện nay bị khán giả quay lưng. Nào là sân khấu né tránh sự phản ảnh mâu thuẫn và những gì mà xã hội, nhân dân đang quan tâm, làm mất đi tố chất thánh đường đặc trưng của sân khấu, nên không đưa ra những thông điệp mà người xem rất cần được nghe ở loại hình văn chương - biểu diễn rất đặc thù này... Còn với NSƯT Thanh Tú, chị đã khẳng định thêm nguyên nhân, sở dĩ sân khấu hiện nay không hấp dẫn người xem vì quá nhiều kịch bản thiếu chất văn chương và thẩm mỹ trong kịch.

Tôi hoàn toàn đồng ý với sự phát hiện của NSƯT Thanh Tú bởi tôi nghĩ, sân khấu hay nói cụ thể hơn với kịch đúng là "một thể loại - cho dù là một thể loại khó - của văn chương" như M Goorki nói. Ngay từ khi kịch ra đời từ thời cổ Hi - La cách đây gần 2000 năm nay, kịch cùng mâu thuẫn của nó đầu tiên được phô diễn bằng hình thức thơ. Các đại diện vĩ đại nhất của kịch cổ đại từ Ét sin, đến Xô lô Phốc đều dùng thơ để diễn tả những bi kịch trong các kịch bản của mình. Cho đến Xếc xpia - nhà viết kịch lỗi lạc nhất thế giới thì trong hơn 50 kiệt tác đều được viết bằng thơ.

Ở nước ta các kịch bản trong các thể loại nghệ thuật dân tộc như tuồng, chèo và sau này là cải lương cũng đều hàm chứa các làn điệu có gốc tích từ những thể thơ dân tộc duyên dáng nổi tiếng của ta như lục bát, song thất lục bát, ngũ ngôn, trường thiên… Không phải ngẫu nhiên, những đại biểu xuất sắc từ khi sơ khai nền kịch nói nước ta từ một thế kỉ nay đều là nhà thơ như Thế Lữ, Vi Huyền Đắc và sau này không ít kịch bản nổi tiếng trong sân khấu kịch nói nước ta đều được viết từ những tác giả vốn là những nhà văn, nhà thơ như Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khải, Xuân Trình, Chu Lai, Xuân Đức, Lưu Quang Vũ…

Còn hiện nay, có thể nói đây là một hiện thực buồn khi kịch và văn chương ở nhiều chỗ, nhiều nơi có sự khập khiễng chưa ăn ý, chưa hoà hợp, bị tách riêng, khu biệt. Ngay trong khâu tổ chức thì từ Hội Nhà văn đến Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam (HNSSKVN) cũng chưa tìm ra mối liên hệ hay sự gặp nhau nào. Cũng nghe nói mấy năm rồi, hình như cả đại diện Hội Nhà văn Việt Nam và HNSSKVN cũng đã lờ mờ nhìn ra khiếm khuyết văn chương nào đấy trong sân khấu đương đại và đã có dự định triển khai mối liên hệ này để khắc phục nhưng rồi lại thôi. Phải chăng, sự xa rời của hai tổ chức đầu ngành văn chương và sân khấu này cũng là một nguyên nhân kịch hiện nay thiếu văn chương mà NSƯT Thanh Tú đã nhắc đến chăng? Với tư cách là một nhà văn, nhà viết kịch tôi rất muốn quan hệ của hai tổ chức văn chương và sân khấu này được tái lập.

Còn đi vào cụ thể thì phải nói đa phần các nhà viết kịch đang ăn khách hiện nay đều tốt nghiệp từ Trường Đại học Sân khấu điện ảnh hoặc từ đạo diễn, diễn viên tay ngang chuyển sang viết kịch bản. Với những tác giả này, họ rất nhiều ngón nghề sân khấu để cấu trúc nên một kịch bản dễ diễn, dễ dựng nhưng hình như kịch bản của họ cũng chưa mấy quan tâm đến sự hấp dẫn, lóng lánh của ngôn ngữ văn chương. Còn các nhà văn có gốc gác văn chương có lẽ chỉ trừ Lưu Quang Vũ, Xuân Đức, Chu Lai … thành thạo bút pháp xây dựng kịch bản, còn không ít vị đôi khi viết kịch bản lại quá say làm văn quên yếu tố kịch nên lời thoại trong kịch của họ nặng văn chương mà lại nhạt chất kịch. Cách đây hơn ba thập niên đã không ít nhà văn muốn viết kịch nhưng sau một thời gian thì nói như Chu Lai đều "ôm đầu máu quay về" có lẽ vì không vượt qua được sự ham văn mà quên kịch. 

Từ câu nói nổi tiếng của Goorki, tôi vẫn cho rằng kịch và các thể loại văn như tiểu thuyết, truyện ngắn là những thể loại hoàn toàn khác nhau nhưng được gắn kết bằng chất văn chương. Không thế mà có rất nhiều tác phẩm văn chương hay đã từng được khen "viết căng thẳng và đầy tính kịch "và cũng không ít vở kịch được khen "vở diễn này mang chất thơ đằm thắm và mô tả mâu thuẫn kĩ như trong tiểu thuyết". Nhưng cho dù có thể đan xen, cài răng lược như thế nào, kịch vẫn là kịch và văn vẫn là văn. Cái khác nhau cốt lõi ở nghệ thuật thể hiện.

Ở kịch, ngôn ngữ thể hiện duy nhất cuả nó chỉ là những câu thoại giữa các nhân vật. Chỉ bằng lời thoại, quá khứ, hiện tại, tương lai của sự việc xẩy ra, tính cách nhân vật, cảnh tình của chuyện kịch cũng theo đó mà được khắc họa. Ngay cách tạo lập, khai triển và kết thúc mâu thuẫn, xung đột - là đặc điểm hàng đầu của kịch - cũng được xác lập bằng thoại. Thoại - phương tiện biểu hiện duy nhất của kịch phải đảm trách nhiều vai trò như thế nên thoại kịch trong chừng mực nhất định khác hẳn thoại trong văn chương. Thoại kịch tạo nên giao đãi, gợi mở, khai triển và liên kết. Từ trong chuyên môn gọi là thoại hành động. Trong kịch bản càng nhiều thoại hành động thì vở diễn càng sinh động và càng cuốn hút.

Cho đến bây giờ, nói về thoại của kịch, người ta hay nhắc đến lời thoại kinh điển nổi tiếng của Hoàng tử Hăm Lét: "Tồn tại hay không tồn tại". Chỉ trong sáu tiếng ấy thôi đã thấy nổi lên cả một vấn đề mang tính lịch sử của cả một thời đại. Hay câu nói có vẻ vu vơ của cậu Va-ni-a trong hài kịch cùng tên của Sê Khốp: "Ở châu Phi chắc lúc này đang nóng lắm nhỉ", người xem đã thấy chẳng những sự bế tắc của tâm trạng nhân vật mà thấy cả sự ngột ngạt của xã hội Nga trước Cách mạng tháng 10. Ở những kịch bản thành công, lời thoại thường ngắn gọn, khái quát, đúng tính cách nhân vật, tình huống kịch được đặt đúng chỗ nên nó đủ sức để mang tải những vấn đề lớn của xã hội, của tâm trạng con người và đó chính là tính văn chương của văn học kịch.

Còn trong văn học, bằng hình thức tự sự của mình, các thể loại đặc trưng của văn chương như tiểu thuyết và truyện ngắn còn có thể dung nạp cách kể chuyện của tác giả, góc nhìn nhân vật, những trang trữ tình ngoại đề và cả những dòng tả tình tả cảnh, mô tả hình thức con người và tất nhiên cả lời thoại của nhân vật. Chỉ có điều, thoại trong văn chương được diễn đạt tự nhiên giống như lời ăn tiếng nói bình thường trong cuộc sống.

Thử đưa ra một cách chủ quan sự khác biệt giữa hai thể loại văn và kịch như vậy để nói: Dù là kịch thì để đạt hiệu quả cao, tạo ra sự hấp dẫn cho người xem thì vấn đề văn chương, và tính thẩm mỹ là điều không thể thiếu trong sáng tác kịch bản. Do nhiều nguyên nhân nên đến trên dưới ba thập niên nay, sân khấu nước ta không mấy chú trọng đến chất văn chương trong vở diễn bắt đầu từ khâu kịch bản. Chính vì sự quên lãng này đã tạo nên một trong những nguyên nhân mà kịch trong thời gian qua mất đi tính hấp dẫn của chính mình.

Chèm hạ tuần tháng 12/2021