Ảo giác tiến bộ

Khi tốc độ tạo ra cảm giác phát triển

AI đang trở thành một công cụ phổ biến trong nhiều lĩnh vực: từ truyền thông, giáo dục, quản trị doanh nghiệp đến quản lý hành chính. Chỉ cần vài dòng yêu cầu, một bản báo cáo, bài phát biểu hay kế hoạch hành động có thể được tạo ra trong tích tắc.

Nhiều doanh nghiệp cho biết năng suất làm việc của nhân sự đã tăng lên nhờ AI. Tuy nhiên, không ít chuyên gia quản trị cũng chỉ ra một hiện tượng đáng suy ngẫm: văn bản được tạo ra nhiều hơn, nhưng quyết định thực sự và kết quả cụ thể lại không tăng tương ứng.

Một lãnh đạo doanh nghiệp công nghệ tại TP Hồ Chí Minh chia sẻ rằng có thời điểm các phòng ban gửi báo cáo “đẹp như sách in”, nhưng khi rà soát tiến độ dự án thì nhiều đầu việc vẫn dậm chân tại chỗ. “Chúng tôi nhận ra rằng AI có thể giúp viết nhanh hơn, nhưng nó không thể thay thế việc chịu trách nhiệm và đưa ra quyết định”, vị này nói. Đó chính là điều mà nhiều nhà nghiên cứu gọi là “ảo giác tiến bộ”: cảm giác rằng mọi thứ đang tiến rất nhanh, trong khi thực tế giá trị tạo ra không thay đổi tương xứng.

Khi “lời nói nhiều hơn hành động”

Không chỉ trong doanh nghiệp, hiện tượng này còn xuất hiện ở nhiều không gian xã hội. Trên không gian mạng xã hội, AI giúp sản xuất nội dung với tốc độ chưa từng có. Bài viết, video, hình ảnh được tạo ra hàng loạt. Nhưng sự bùng nổ nội dung đôi khi khiến thông tin trở nên loãng và thiếu chiều sâu.

Trong giáo dục, một số trường đại học tại Việt Nam cũng đã ghi nhận việc sinh viên sử dụng AI để viết bài luận. Không ít bài viết có cấu trúc rất chuẩn mực, nhưng khi được yêu cầu giải thích sâu hơn về nội dung, người viết lại lúng túng. Điều này cho thấy sự khác biệt giữa việc “tạo ra văn bản” và “hiểu vấn đề”.

Một số cơ quan quản lý trên thế giới cũng từng cảnh báo về nguy cơ phụ thuộc quá mức vào AI trong quá trình soạn thảo văn bản hoặc phân tích dữ liệu nếu thiếu khâu kiểm chứng của con người. AI có thể đề xuất phương án, nhưng không thể chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng.

Giá trị cũ trong thời đại mới

Điều đáng chú ý là khi công nghệ thay đổi càng nhanh, những giá trị tưởng như “xưa cũ” lại càng trở nên quan trọng.

Trong truyền thống phương Đông, năm giá trị “Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín” từng được xem là nền tảng của đạo làm người và đạo trị quốc. Nhiều người cho rằng đó là những khái niệm của quá khứ. Nhưng trong thời đại AI, chính những giá trị này lại đang trở thành “la bàn đạo đức” giúp xã hội tránh rơi vào ảo giác tiến bộ.

Nhân – trước hết là đặt con người ở trung tâm của mọi tiến bộ công nghệ. AI có thể tự động hóa nhiều công việc, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn phải là giúp con người sống tốt hơn, làm việc sáng tạo hơn và giảm bớt những gánh nặng không cần thiết. Nếu công nghệ khiến con người trở nên thụ động hoặc bị thay thế mà không có chiến lược thích ứng, đó không phải là tiến bộ.

Lễ – tức là trật tự, kỷ cương và chuẩn mực. Trong môi trường số, nơi mọi thứ diễn ra với tốc độ rất cao, thiếu kỷ luật tổ chức có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng. Một thông tin sai lệch do AI tạo ra, nếu không được kiểm chứng, có thể lan truyền chỉ trong vài phút. Vì vậy, quy trình kiểm soát, phân quyền rõ ràng và trách nhiệm minh bạch trở nên đặc biệt quan trọng.

Nghĩa – là lằn ranh đạo đức. Không phải điều gì công nghệ có thể làm cũng nên làm. Trong bối cảnh AI có khả năng tạo nội dung giả, thao túng thông tin hay xâm phạm quyền riêng tư, xã hội càng cần những chuẩn mực để nói “không” với những ứng dụng gây hại.

Trí – là năng lực phán đoán của con người. AI có thể cung cấp hàng trăm phương án trong vài giây, nhưng việc đặt câu hỏi đúng, phát hiện sai sót và đưa ra quyết định cuối cùng vẫn phụ thuộc vào trí tuệ con người. Người sử dụng AI càng nhiều càng phải có năng lực kiểm chứng và đánh giá thông tin.

Tín – uy tín và sự đáng tin cậy. Trong thời đại mà thông tin có thể được tạo ra chỉ bằng vài cú nhấp chuột, điều làm nên giá trị của một cá nhân hay một tổ chức không phải là những lời nói hay bản trình bày, mà là sự nhất quán giữa lời nói và hành động.

Tiến bộ thật sự phải được đo bằng kết quả

Lịch sử cho thấy công nghệ luôn là động lực thúc đẩy xã hội phát triển. AI cũng mở ra nhiều cơ hội lớn cho kinh tế và quản trị. Nhưng tiến bộ thực sự không nằm ở số lượng báo cáo được tạo ra hay tốc độ soạn thảo văn bản. Tiến bộ phải được đo bằng giá trị tạo ra, bằng những quyết định đúng và những hành động cụ thể.

AI có thể tăng sức mạnh cho lời nói, nhưng hành động và trách nhiệm đối với hành động vẫn luôn là phần việc của con người. Trong một thế giới ngày càng thông minh về công nghệ, điều quyết định sự phát triển bền vững của xã hội vẫn là trí tuệ, đạo đức và uy tín của con người. Có lẽ vì thế, những giá trị tưởng như cũ kỹ như Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín lại đang trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.