Chính khách xứ Phù Tang với biểu tượng cá tráp biển

Phổ biến hơn, cá tráp còn là món ăn khoái khẩu trong ngày đón năm mới của người Nhật Bản. Theo tiếng Nhật, có sự tương đồng giữa từ "tai" và từ "o medetai", nghĩa là "niềm vui", "sự may mắn" - tiến sĩ Ulrich Heinze ở Đại học East Anglia giải thích.

“Tai” - niềm vui và tài lộc

Giáo sư Ian Neary ở Đại học Oxford cho biết: "Con cá càng to càng tốt, bởi vì nó tượng trưng cho cuộc chiến đấu vô cùng gay go". Nên biết rằng, người Nhật Bản thường ăn cá tráp biển vào dịp lễ cưới, sau khi sinh con hoặc vào năm mới để cầu hạnh phúc, may mắn đến cho bản thân và gia đình. Thật ra, cá tráp chỉ là một trong nhiều loại thực phẩm truyền thống của người Nhật tượng trưng cho tài lộc do tên gọi của chúng. Trong đó bao gồm "dai-dai" (quả cam) - tên gọi phát âm theo tiếng Nhật giống như là "từ thế hệ này đến thế hệ khác"; và "mame" (hạt đậu) nghe giống như "sức khỏe" hay "sự tốt lành".

Tương tự, đồng 5 yen có nghĩa là "may mắn" do "5 yên" đọc lên nghe như câu "chúc may mắn" trong tiếng Nhật. Tuy nhiên, người Nhật thích "tai" không chỉ vì tên gọi của nó mà còn do thịt loại cá này rất ngon. Theo Giáo sư Tomoya Akimichi - nhà nhân chủng học biển ở Viện Nghiên cứu Con người và Thiên nhiên Nhật Bản, cá tráp biển từ lâu được coi là "cá vua" ở Nhật Bản,  có trong thực đơn người Nhật từ ít nhất 5.000 năm và cũng là loại cá dâng cho hoàng đế.

Chính khách Shinjiro Koizumi giơ con cá tráp mừng chiến thắng trong cuộc bầu cử Hạ viện hôm 16/12.

Cá tráp biển có điểm đặc biệt là trong hai tháng 3 và 4 hàng năm, thân cá tráp chuyển sang màu đỏ tươi. Từng đàn cá di chuyển đến vùng bờ biển Nhật Bản để đẻ trứng tạo nên vùng nước gợn sóng. Ngư dân địa phương gọi những gợn sóng này là "uojima", nghĩa là "đảo cá", và coi đó là món quà của biển khơi tặng cho con người. Cá tráp được đánh bắt vào mùa này rất có giá trị do chúng có màu đỏ tươi và thịt ngon. Đôi khi cũng được gọi là "cá tráp hoa anh đào" do trùng với dịp anh đào trổ bông.

Cá tráp sinh sôi dồi dào suốt dọc các vùng bờ biển của Nhật Bản, từ Hokkaido cho đến Okinawa. Cá tráp được người dân Nhật Bản rất mê, song "tai" đánh bắt ở thành phố ven biển Akashi đặc biệt cao giá và được chế biến thành những món ăn cao cấp. 

Các truyền thống của “Tai”

Lễ hội cá tráp biển Tai Matsuri ở Nhật Bản.

Các nhà khảo cổ tìm thấy xương cá tráp biển hóa thạch tại di tích khảo cổ thuộc thời kỳ Jomon cách đây 5.000 năm cũng như nhiều lưỡi câu có thể được cho là dùng để câu loài cá này. Điều đó cho thấy ngay từ thời kỳ đồ đá mới, người Nhật đã biết thưởng thức món cá tráp biển. Trong bộ “Engishiki” - bộ sách hoàn thành năm 927, trong đó ghi chép về các nghi thức triều đình thời đại Heian (794 - 1185) kể chi tiết về cách bảo quản, phơi khô, ướp muối, cắt lát và chế biến cá tráp biển thành món ăn dâng lên hoàng đế vào mỗi năm như thế nào cũng như ngày xưa chính quyền Nhật Bản áp đặt thuế lên loài cá này ra sao.

Những dấu vết của truyền thống còn được gìn giữ cho đến tận ngày nay. Ví dụ, khô cá tráp sản xuất tại đảo Shino được chọn làm đồ cúng dâng lên các thần thánh trong ngôi đền Thần đạo Ise Shrine, nơi thờ nữ thần Amaterasu-omikami ở thành phố Ise. Tuy nhiên, vào các thời cổ đại và trung cổ, loài cá chép nước ngọt được ưa chuộng hơn là cá tráp biển. Khi nước tương trở nên phổ biến  vào các thời kỳ cuối trung cổ và đầu hiện đại, người Nhật bắt đầu ăn cá sống và món sashimi (với thành phần chính là hải sản tươi sống) được chấm vào nước tương cho có hương vị. Kể từ đó, cá tráp biển sống được chế biến rất phong phú và bắt đầu trở nên đắt tiền hơn cá chép nước ngọt.

Một cuốn sách thuộc thế kỷ XVIII cho biết, người Nhật chế biến cá tráp biển thành gần 100 món độc đáo khác nhau. Trong suốt thời đại Edo (1603 - 1867), cá tráp biển là một trong những loài hải sản đắt tiền nhất dành riêng cho các shogun (tướng quân). Vào thời Minh Trị năm 1868, khi Nhật Bản bắt đầu bước vào nền công nghiệp hóa đất nước một cách tích cực đồng thời mở cửa đón làn gió văn hóa phương Tây, cá tráp biển tiếp tục là món hàng hóa xa xỉ mang lại tiền bạc cho những tàu đánh cá vận chuyển cá sống chứa trong các bể lớn trên tàu.

Ngày nay, người Nhật sử dụng nhiều loại lưới khác nhau để đánh bắt cá tráp biển. các phương thức câu cá tráp biển rất khác nhau ở mỗi nơi, song mồi câu thường dùng nhất luôn là tôm và mực. Câu tục ngữ nổi tiếng của người Nhật "Ebi de tai o tsuru" (Dùng tôm câu cá tráp biển) hàm nghĩa "đầu tư nhỏ mang lại lợi nhuận lớn". Ngày nay, nghề nuôi cá tráp biển là loại hình kinh doanh phát đạt ở Nhật Bản.

Tượng cá tráp biển ở Nhật Bản.

“Tai” và văn hóa Nhật Bản

Tên gọi cá tráp biển - "tai" - cũng xuất hiện trong từ "mede-tai" có nghĩa là "mong muốn được ca tụng" hay "sự hứa hẹn tốt" và "sự nổi danh". Người Nhật đặc biệt yêu thích các thực phẩm mang lại những cơ hội tốt đẹp. Vào dịp năm mới hoặc những sự kiện hạnh phúc như là đám cưới,  sinh con, cá tráp biển nướng muối được coi là món ăn truyền thống trên khắp nước Nhật Bản. Ở Kyushu, món quà truyền thống cho lễ đính hôn chính thức là một chai rượu sake và con cá tráp biển sống!

Ở miền Tây Nhật Bản có phong tục treo một cặp cá tráp biển được cột với nhau bằng sợi dây ở trước cửa vào nhà hay miếu thờ trong nhà. Cặp cá tráp này được gọi là "kake-dai" ("cá tráp treo"), hay "nirami-dai" ("cá tráp trừng mắt") do người Nhật tin cặp mắt to tròn và sáng của cá tráp là sức mạnh tiềm tàng xua đuổi quỷ dữ và điềm xấu. Cặp cá tráp treo vào dịp năm mới sau đó được ăn vào ngày thứ nhất của tháng thứ 6 âm lịch.

Cá tráp biển hiện diện rất rõ nét trong văn hóa ẩm thực Nhật Bản. Một chiếc bánh mang hình dạng cá tráp thường được dùng làm quà tặng cho khách dự tiệc cưới. Ở Hokuriku, loại bánh mỳ làm bằng bột cá tráp mang hình dạng loài cá này là món không thể thiếu trong các tiệc cưới. Phổ biến nhất là "tai-yaki" - bánh nướng hình cá tráp nhân bột đậu nành. 

Nhật Bản là vùng đất có nhiều thần thánh được thờ cúng từ thời xa xưa. Ebisu, 1 trong 7 vị phúc thần mang lại sự giàu sang cho con người của Nhật Bản, từ lâu được ngư dân thờ cúng để cầu đánh bắt được nhiều cá và được bảo vệ giữa biển khơi. Ebisu, một hình nhân đẫy đà mang cần câu cá và một con cá tráp to trong tay, hiện diện trong vô số những ngôi đền thiêng ở khắp đất nước Nhật Bản. Ebisu, cũng được người Nhật coi là vị thần thương mại.

Vào ngày 10/1 hàng năm, người Nhật tổ chức lễ hội gọi là Tohka Ebisu. Thường những nơi diễn ra lễ hội là đền Imamiya ở Osaka và đền Ebisu ở Kyoto. Trong lễ hội, người Nhật thường hô to câu tục ngữ cổ "Shobai hanjo de sasa mottekoi!" (Kinh doanh phát đạt; mang về cành tre!) - nghĩa là một cành tre nhỏ được trang trí hình ảnh con cá tráp được bán tại các dịp lễ hội Ebisu. Cành tre cá tráp sau đó được chưng bên trong nhà ở hay cửa hiệu buôn để mong phát đạt.

Nguyên mẫu Ebisu là một nhân vật trong thần thoại Nhật Bản. Trong một chuyện cổ, Ebisu mượn lưỡi câu của người em trai, cũng là ngư dân, để đi câu cá. Một con cá tráp mắc câu rồi bơi đi mất buộc Ebisu phải lặn xuống biển tìm lấy lại lưỡi câu. Đây chỉ là một trong nhiều ví dụ về cá tráp biển là đề tài phổ biến trong truyện ngụ ngôn Nhật Bản. Cá tráp biển được người Nhật coi là biểu tượng của sức khỏe và sự thịnh vượng, cũng hàm nghĩa chất lượng cao.

Cá tráp biển cũng xuất hiện trong câu tục ngữ "Kusattemo tai"  - nghĩa là "Cho dù hư hỏng đến thế nào nó vẫn là cá tráp biển" - với ý nghĩa là "cho dù có hư hỏng thì chất lượng vẫn còn". Thực tế đằng sau câu tục ngữ này là: trong cá tráp biển có nhiều chất inosonic acid giúp cho nó chống sự hư hỏng. Dù cá không còn tươi nữa song hương vị của nó vẫn còn giữ được lâu hơn phần lớn các loài cá khác. Do đó, cá tráp biển cũng được coi là biểu tượng của nền văn hóa ẩm thực vô cùng tinh tế của Nhật Bản