Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Những chuyển động rõ nét của quá trình chuyển đổi số

Chuyển đổi số trong xuất bản không chỉ dừng lại ở việc số hóa sách giấy, mà còn mở rộng sang xây dựng hệ sinh thái nội dung số với ebook, audiobook và các nền tảng đọc trực tuyến. Thực tế cho thấy, quá trình này đang diễn ra ngày càng rõ nét tại Việt Nam. Số lượng nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử liên tục tăng, với khoảng 67% nhà xuất bản đã triển khai sách điện tử và các hình thức nội dung số. Các nền tảng công nghệ, ứng dụng đọc sách, sách nói phát triển mạnh, tạo nên một thị trường mới giàu tiềm năng.

Một trong những thay đổi căn bản mà chuyển đổi số mang lại là việc tái định nghĩa khái niệm "sách". Sách không còn bị giới hạn trong một vật thể hữu hình, mà trở thành một trải nghiệm đa chiều. Người đọc hôm nay có thể bắt đầu bằng việc nghe một cuốn sách, sau đó chuyển sang đọc bản điện tử, tham gia thảo luận trong một cộng đồng trực tuyến, thậm chí học một khóa học liên quan đến nội dung cuốn sách đó. Vì thế, chuyển đổi số mở ra cơ hội lớn cho ngành sách: mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tri thức, vượt qua những giới hạn truyền thống về không gian và thời gian.

Một trong những thuận lợi lớn nhất của chuyển đổi số là sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính sách. Vừa qua, Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới (Chỉ thị số 04) tiếp tục mở ra bước chuyển mới về tư duy và hành động trong phát triển ngành xuất bản.

Theo bà Nguyễn Thị Mỹ Linh (Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương), ngành xuất bản cần chuyển từ mô hình truyền thống sang phát triển hệ sinh thái nội dung, từ đơn nền tảng sang đa nền tảng, từ phục vụ sang kiến tạo giá trị. Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ và internet tại Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi để ngành sách tiếp cận độc giả theo những cách mới. Các nền tảng số giúp phá vỡ giới hạn địa lý, cho phép sách đến với người đọc ở mọi nơi, đồng thời tạo ra trải nghiệm đa phương tiện phong phú hơn.

Thực tế cho thấy, các sản phẩm như audiobook đang tăng trưởng mạnh, với hàng chục triệu lượt nghe mỗi năm và doanh thu tăng nhanh. Điều này phản ánh sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận tri thức của người đọc, đồng thời mở ra thị trường mới cho ngành xuất bản. Ngoài ra, chuyển đổi số còn tạo cơ hội đa dạng hóa mô hình kinh doanh. Từ bán sách truyền thống, các đơn vị có thể phát triển các dịch vụ nội dung số hoặc kết hợp sách với giáo dục trực tuyến. Rõ ràng, chuyển đổi số giúp ngành xuất bản "vượt qua giới hạn của sách giấy, kiến tạo trải nghiệm tri thức đa chiều". Bên cạnh sách truyền thống, các loại hình sách nói, ebook đang phát triển đồng bộ như Voiz FM, Fonos, Waka và Bookas.

"Thị trường sách nói chỉ khoảng 5 triệu tài khoản sử dụng thường xuyên, chúng ta còn dư địa cực lớn và sự phát triển của sách nói sẽ tạo ra thêm thị trường, tác động tới thị trường sách truyền thống và các lĩnh vực khác nói chung" - ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho biết.

Một thuận lợi quan trọng khác là sự tham gia của các doanh nghiệp công nghệ và startup. Các nền tảng đọc sách, nghe sách trở thành cầu nối giữa nhà xuất bản và độc giả, góp phần hình thành hệ sinh thái xuất bản số ngày càng hoàn chỉnh.

Tuy nhiên, theo ông Lê Duy Nam - CEO Book Hunter, việc chuyển đổi số trong ngành sách không chỉ là việc ứng dụng khoa học, công nghệ vào việc số hóa nội dung hay chuyển đổi nền tảng phát hành, mà còn cần thay đổi môi trường, tư duy làm việc của nhân sự ngành xuất bản.

Ông Nam cho biết thêm, mô hình vận hành "văn phòng trên mây" của Book Hunter là một hướng đi mới trong quá trình chuyển đổi số, giúp tối ưu hóa hiệu suất làm việc từ xa dựa trên sự chuyển giao trách nhiệm và kết quả cá nhân của từng nhân sự.

Mới đây, tại Hà Nội, 3 đơn vị xuất bản - phát hành uy tín hàng đầu Việt Nam là Alpha Books, Đông A và First News đã chính thức tổ chức lễ ký kết, công bố thành lập Liên minh Phát triển xuất bản và văn hóa đọc Việt Nam, tên tiếng Anh là Vietnam Reading Alliance (VRA).

Sự ra đời của VRA là hành động thiết thực, cụ thể của các đơn vị trong ngành xuất bản nhằm hiện thực hóa các định hướng của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa đọc, nâng cao chất lượng xuất bản, xây dựng xã hội học tập trong thời kỳ mới, đồng thời đánh dấu bước chuyển quan trọng từ hợp tác đơn lẻ sang liên kết có chiều sâu, có tổ chức và có cam kết dài hạn trong toàn ngành. Có thể nói, chuyển đổi số là sợi dây kết nối cho các hoạt động của VRA trong thời gian tới, góp phần thúc đẩy sự phát triển của ngành sách.

Ðiểm nghẽn từ công nghệ và tư duy

Dù có nhiều thuận lợi, quá trình chuyển đổi số trong ngành sách Việt Nam vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Trước hết là quy mô thị trường còn nhỏ và rời rạc. Theo ông Nguyễn Cảnh Bình (Chủ tịch Alpha Books), ngành xuất bản Việt Nam là thị trường nhỏ, khiến quá trình chuyển đổi số diễn ra chậm và thiếu tính đồng bộ. Điều này dẫn đến việc các doanh nghiệp khó thu hồi vốn đầu tư công nghệ, hạn chế khả năng mở rộng. Một vấn đề lớn khác là bản quyền. Trong môi trường số, việc sao chép và phát tán nội dung trái phép trở nên dễ dàng hơn, gây thiệt hại nghiêm trọng cho tác giả và nhà xuất bản. Đây được xem là một trong những rào cản lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của xuất bản số.

Ngoài ra, hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực cũng là điểm nghẽn đáng chú ý. Rõ ràng, chuyển đổi số đòi hỏi đội ngũ nhân lực có kỹ năng số, trong khi nhiều nhà xuất bản vẫn thiếu nguồn lực này. Việc đầu tư công nghệ, xây dựng nền tảng số cũng đòi hỏi chi phí lớn, vượt quá khả năng của nhiều đơn vị nhỏ. Họ không/chưa dám đầu tư vì nguồn thu từ bán sách không lớn, đặc biệt là đối với các nhà xuất bản nhà nước.

Rào cản lớn nhất vẫn là tư duy bởi chuyển đổi số không chỉ là vấn đề công nghệ, mà là sự thay đổi trong cách nghĩ và cách làm. Nếu các đơn vị vẫn vận hành theo mô hình truyền thống, việc ứng dụng công nghệ sẽ chỉ mang tính hình thức, không tạo ra giá trị thực và tiếp cận được độc giả. Bởi, dù công nghệ có phát triển đến đâu, giá trị cốt lõi của sách vẫn không thay đổi: đó là tri thức, là chiều sâu tư duy và khả năng nuôi dưỡng tâm hồn con người. Vì thế, chuyển đổi số trong ngành sách không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật, mà là câu chuyện của tư duy, của cách con người tiếp cận và lan tỏa tri thức.

Trong bối cảnh văn hóa đọc ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, tỷ lệ đọc sách chưa cao thì mục đích quan trọng nhất của ngành xuất bản vẫn là làm thế nào để nâng cao văn hóa đọc và phát triển dân trí. Chuyển đổi số là một xu hướng tất yếu nhưng sau tất cả, điều còn lại không phải là sách giấy hay sách số, mà là cách tri thức tiếp tục sống, lan tỏa và định hình con người trong một thế giới không ngừng biến đổi. Trong hành trình ấy, chuyển đổi số không phải là đích đến, mà là phương tiện. Điều cốt lõi vẫn là làm thế nào để tri thức đến được với nhiều người hơn, văn hóa đọc phát triển sâu rộng hơn để góp phần xây dựng một xã hội nhân văn, sâu sắc hơn.