Nhà văn Tô Hoài: Chuyện kể tuổi 90
Dịp đầu xuân, tôi - người từng có thời được là quân của ông (Bấy giờ Tô Hoài là Tổng biên tập, tôi là thư ký tòa soạn Báo Người Hà Nội) may mắn được hầu chuyện nhà văn và may mắn được ông tiết lộ một số chuyện riêng...
Được mời vào Hội... đồng tính
"Về cái chuyện vào Hội… đồng tính cũng buồn cười" - Lão nhà văn cười, đôi mắt nheo nheo hóm hỉnh. "Sau khi tập hồi ký "Cát bụi chân ai" in ra, có một anh sinh viên người Việt sống ở Mỹ tìm đến tôi. Sau một hồi tán dương, vòng vo mãi anh ta ngỏ ý mời tôi vào cái Hội… đồng tính của anh ta. Tôi buồn cười quá, hỏi sao lại mời tôi! Anh ta nói đọc tập hồi ký "Cát bụi chân ai", nghĩ nhà văn chắc chắn phải là người đồng tính; bởi viết và hiểu như thế thì ắt phải là thế... Tô Hoài mà thế thì..." - Ông lão tuổi chín mươi cười khì khì.
Có lẽ bởi tình yêu cuộc sống, cùng cái sự không coi cái gì là nghiêm trọng trong con người nhà văn Tô Hoài; đã làm nên một Tô Hoài thủng thẳng, sắc sảo nhưng cứ như không giữa cuộc sống đầy biến động, từ khi ông bắt đầu nghiệp cầm bút. Và có thể hiểu được trong dáng vẻ ung dung, tự tại của một nhà văn tuổi chín mươi là tâm hồn của một chàng trai Tô Hoài thuở nào...
 |
|
Nhà văn Tô Hoài và tác giả bài viết. |
Và hai mối tình thuở hoa niên
Chuyện tình cảm của nhà văn, đặc biệt của một người quá nổi tiếng như nhà văn Tô Hoài âu cũng là chuyện thiên hạ quan tâm. Nhắc chuyện này, ông thường cười cười và không trả lời. Do đó, xung quanh ông có nhiều chuyện, giai thoại do người ta yêu cũng có, ghét cũng có dựng lên. Ông chẳng bao giờ thanh minh, kệ, thiên hạ nói là việc của họ... Nếu là chỗ gần gũi, thân tình ông thường hay bảo: "Cái thằng ấy nó nói bậy" hay, "Tờ báo ấy nó nói sai...".
Mùa xuân này tôi cũng nhăm nhe cái ý định cũ mèm muốn biết chuyện tình của cụ. Không ngờ cụ rất thoải mái kể tôi nghe, mà kể trong trạng thái phấn khởi, say sưa.
Mối tình đầu tiên của Tô Hoài là yêu cô gái cùng làng Nghĩa Đô. Khi ấy chàng thanh niên Nguyễn Sen chưa trở thành nhà văn của "Dế mèn phiêu lưu ký".
"Lúc ấy hai đứa tôi sàn sàn nhau, 15-17 tuổi. Thích nhau, yêu nhau, ông bố cô ấy biết chuyện, đánh cô ấy dữ lắm và cấm không cho đi lại. Rồi cô ấy phải chuyển ra sống ở Hà Nội, sau lấy chồng ở đó, được vài năm thì mất. Cô ấy mất trẻ lắm, mới khoảng 20 tuổi. Khi đó tôi đã có chút tiếng tăm với "Dế mèn phiêu lưu ký" và một số truyện khác đăng rải rác trên nhiều báo. Cô ấy mất, tôi và các nhà thơ Đinh Hùng, Vũ Hoàng Chương, Nguyễn Bính có đến viếng ở tận Thanh Xuân. Mối tình này tôi đã viết thành chuyện "Giăng thề".
Như vậy, đây là mối tình đầu của nhà văn Tô Hoài.
Mối tình sâu đậm, kéo dài qua hai thế kỷ của nhà văn cũng đã được nảy nở vào cái tuổi mười tám đôi mươi. Nhờ 20 đồng nhuận bút của truyện "Dế mèn phiêu lưu ký", Tô Hoài được ông Vũ Đình Long, chủ nhà sách Tân Dân cấp cho cái giấy phóng viên bản báo để đi các nơi viết bài.
Với nhiệt huyết của tuổi trẻ, ông đi du ký xuyên Đông Dương. Khi ở Sài Gòn, ông xuống một đồn điền cao su ở Dầu Tiếng để tìm hiểu cuộc sống. Ở đấy có một tiệm tạp hóa kiêm bán sách báo. Tô Hoài thường xuyên ra mua tem thư và sách báo. Cô gái con chủ tiệm là học sinh trường nữ sinh áo tím ở Sài Gòn, tranh thủ những ngày nghỉ hè về gia đình.
" Tiệm có cái máy khâu, cô ấy thường ngồi may vá, tôi thấy cứ mỗi lần tôi đến là cô ấy lại mặc chiếc quần lụa trắng mới. Thế là tôi biết rồi". Lão nhà văn cười khà khà, mắt hay háy. "Thế rồi dần dà hai người phải lòng nhau, yêu nhau; mà yêu mê mệt. Gia đình biết chuyện, bằng lòng, tôi như người thân trong nhà. Hai người đã tính đến chuyện trăm năm".
Nếu như nhà văn Tô Hoài lấy vợ ngay từ hồi ấy, không biết cuộc đời và văn nghiệp của ông sẽ thế nào. Thế nhưng, lịch sử vẫn lạnh lùng chuyển động cùng thời gian. Tô Hoài và cô Phụng - tên cô gái không đến được cùng nhau bởi lý do cũng lạnh lùng của lịch sử. Máu xê dịch, du ký của chàng trai trẻ - nhà văn Tô Hoài là không thể dừng được.
Vào cái thời ấy "Ra đi dứt áo phu thê/ Ra đi mang nặng lời thề..." là chí khí của đấng nam nhi. Tô Hoài trở ra Bắc rồi không liên lạc được với cô Phụng, do xung đột Pháp - Nhật, xe lửa Bắc -
Nếu như câu chuyện đến đây thì cũng chả có gì phải nói. Điều đáng nói là đoạn sau của mối tình này cũng ly kỳ như tiểu thuyết; qua mối tình phản ánh những biến cố của lịch sử dân tộc đầy đau thương và hào hùng, cùng với một cái kết có hậu. Tôi nghĩ rằng các nhà làm phim của ta dựng được mối tình của nhà văn ắt sẽ có một tác phẩm điện ảnh nói được những biến cố lịch sử trọng đại; qua nhân vật, số phận điển hình...
Vì chiến tranh, loạn lạc, Tô Hoài và cô Phụng không gặp nhau, đến được với nhau. Tô Hoài thì cuốn vào hoạt động Văn hóa Cứu quốc; cô Phụng khao khát đi tìm người yêu; biết vài người bạn của Tô Hoài nên đã qua đó tìm kiếm. Cô Phụng tìm đến Xuân Diệu để tìm Tô Hoài, nhưng hoạt động Văn hóa Cứu quốc hồi ấy, thông tin hồi ấy đâu có như bây giờ. Hai người bặt tin nhau. Cô Phụng không tìm được Tô Hoài nên trở lại Sài Gòn rồi sau đó lấy một người Pháp và sang Pháp. Sau ngày đất nước thống nhất, Tô Hoài mới biết như thế.
Trong những năm chiến tranh, đất nước chia cắt; chàng thanh niên Nguyễn Sen ngày nào đã là nhà văn lớn, đảm nhiệm nhiều vị trí lãnh đạo trong Hội Nhà văn. Khoảng giữa những năm 60 của thế kỷ XX, bạn thân của Tô Hoài là nhà văn Nguyễn Văn Bổng được lệnh đi chiến trường (đi B), Tô Hoài đã nhờ bạn nếu vào Sài Gòn thì tìm hộ cô Phụng.
Nhà văn Nguyễn Văn Bổng vào chiến trường, ở chiến khu rồi được điều động hoạt động nội thành trong Sài Gòn. Nguyễn Văn Bổng đi tìm nhưng không gặp được bà Phụng, bà đã sang Pháp. Bản thân nhà văn, khi phụ trách công tác đối ngoại của Hội Nhà văn và làm Phó chủ tịch Ủy ban Đoàn kết Á- Phi- Mỹ Latinh, trong những lần đi nước ngoài đều có ý kiếm tìm bà Phụng, nhưng vẫn bặt vô âm tín.
Thế rồi, khi Tô Hoài đang lãnh đạo Hội Văn nghệ Hà Nội thì nhận được lá thư, bên ngoài chỉ đề người nhận: "Tô Hoài". Thư không có địa chỉ người nhận nhưng ông vẫn nhận được. Ông vô cùng cảm động bởi lá thư đó của bà Phụng gửi về. "Tôi viết một cái thư cho cô ấy, cô ấy từ Pháp bay về Việt
Tô Hoài vào Sài Gòn thăm bà Phụng đang ở nhà ông anh, hôm đi có cả nhà văn Đoàn Minh Tuấn. "Gặp nhau, cô ấy bảo: anh ốm quá. Từ ấy, hàng năm tôi đi Sài Gòn gặp cô ấy". Phải là một mối tình sâu đậm đến nhường nào mới khiến nhà văn của chúng ta thương nhớ, kiếm tìm bao nhiêu năm trong vô vọng. Và, hẳn rằng các cung bậc tình cảm của hai người, e rằng chỉ họ mới tường tận mà thôi. Nhà văn Tô Hoài cùng người yêu cũ đi thăm thú hết Sài Gòn, Vũng Tàu rồi miệt
Bà Phụng cũng ra Hà Nội cùng nhà văn phiêu ký Vịnh Hạ Long và một số nơi khác. Câu chuyện này được Tô Hoài viết thành truyện "Hoa bìm biển". Có thể nhiều người đã đọc nhưng nghĩ rằng ông hư cấu. Vâng, tôi cũng đã đọc truyện này của ông, hồi đang là quân của ông. Những hôm mang ma-ket báo đến để ông duyệt, tôi thường thấy bên cửa sổ phòng làm việc ở phố Đoàn Nhữ Hài có cái cây dây leo lạ. Hỏi, ông nói đó là cây bìm biển.
Chỉ đến hôm nay tôi mới biết đó là thực tế của cuộc đời ông. "Nhiều năm nay, bà ấy đi đâu, ở Pháp hay Mỹ đều thư cho tôi. Hai năm nay không thấy, chắc mất rồi. Bà ấy cũng đã ngoài tám mươi rồi còn gì". Nhà văn giọng trầm ngâm, đôi mắt xa vời vợi nhìn ra cửa sổ. Thoáng lúc, rồi ông bảo: "Thôi nhé, tớ đến giờ đi uống thuốc".
Tôi không nghĩ mình đã được hầu chuyện một nhà văn lừng danh, đang ở tuổi chín mươi; mà cứ vẩn vơ như vừa được nghe câu chuyện của một người trẻ tuổi
