NSND Tâm Chính: Có một biệt danh hiện diện với đời
Là con gái thứ 3 trong một gia đình thuần nông ở làng Xuân Thiên (Thọ Xuân, Thanh Hóa) cô bé Tâm Chính được học cấy hái, chăn lợn bò trước khi học chữ. Sinh ra trên mảnh đất nghèo, thương cha mẹ lam lũ, cô tự nguyện đến lớp buổi tối học bổ túc để ban ngày còn giúp cha mẹ việc đồng áng, việc nhà. Bản tính chăm chỉ, không ngại khó, ngại khổ, khi ở nhà cô bé Tâm Chính đã được tiếng đảm đang, sau này những phẩm chất ấy đã làm nên một Tâm Chính nghệ sĩ xiếc khổ luyện thành tài.
NSND Tâm Chính kể, một ngày nọ, tin có Đoàn xiếc Trung ương (thuở ban đầu gọi là Đoàn xiếc Tạ Duy Hiển) về thị xã Thanh Hóa biểu diễn bay về tận xóm Đầm, làng Xuân Thiên, Tâm Chính đã cùng các bạn dành dụm tiền trốn gia đình đạp xe 60 cây số từ nhà ra thị xã xem. Thiên duyên trời định thế nào, đoàn xiếc lúc ấy đang chiêu sinh và Tâm Chính trúng tuyển, trở thành học viên khóa 1 của đoàn. Lúc đầu, mẹ Tâm Chính không cho con gái đi học xiếc bởi bà ngỡ rằng con gái bà sẽ đi theo những gánh xiếc rong Mãi Võ Sơn Đông "nằm ngửa giữa chợ đập mấy viên gạch lên trán để bán thuốc đau đầu, lấy đá nện xuống lưng để bán thuốc dán đau lưng…". Đến khi hiểu ra con mình đi học đoàn xiếc của… Nhà nước hẳn hoi, thì mới bằng lòng để con gái yêu lên đường ra thủ đô học tập.
NSND Tâm Chính vẫn còn giữ nguyên niềm hân hoan khi lần đầu tiên được khoác lên người bộ quần áo tập. Đến với nghệ thuật xiếc khi 16 tuổi đã là hơi muộn, hơn thế đôi chân, đôi tay vốn xưa nay chỉ quen với những công việc cấy hái, gánh gồng… nay phải vào khuôn khổ để thực hiện những động tác mềm dẻo, xoạc chân, thăng bằng, tung hứng… nên việc tập luyện của Tâm Chính lúc đầu gặp nhiều khó khăn hơn các bạn. Riêng với động tác xoạc chân, đã không biết bao lần Tâm Chính phải chịu đau đến rơi nước mắt trên sàn tập, rơi nước mắt vì cảm giác thất bại. Vậy là hết giờ tập trên lớp, Tâm Chính lại tìm ra bể nước chọn chỗ có rêu trơn trượt để tập động tác này cho kỳ được mới thôi.
Cũng trong những ngày tập luyện gian khổ ấy, tình yêu đầu đời giữa Tâm Chính với người bạn học Lê Thể chớm nở. Nhưng vì tính kỷ luật của nghề xiếc vốn nổi tiếng với 3 khoan "Khoan yêu, khoan lấy và khoan có con", hơn nữa lại đang còn là học sinh, tình yêu của họ phải ẩn trong màn bí mật. Nhưng rồi cuối cùng mọi sự cũng... lộ và đôi bạn đã không ít lần phải chịu kiểm điểm lên xuống.
Tiết mục biểu diễn thành công đầu tiên của Tâm Chính là "Bấp bênh" có sự giúp đỡ rất đắc lực của Lê Thể - người sau này trở thành người bạn đời của chị. Lê Thể cũng là một nghệ sĩ xiếc tài năng với các tiết mục như "ống trượt", "Xà đơn trên đùi", "Đu vòng" và tiết mục "Trụ bấp bênh". Nhiều tiết mục đôi bạn Lê Thể - Tâm Chính được tập luyện và biểu diễn cùng nhau. Với họ, tình yêu lứa đôi và tình yêu nghề như hòa cùng làm một.
Sau 5 năm rèn luyện vất vả, năm 1965, nghệ sĩ Tâm Chính tốt nghiệp xuất sắc với tiết mục "Chồng người trên con lăn", bắt đầu con đường lao động sáng tạo đầy gian nan, thử thách với bao mồ hôi nước mắt nhưng cũng thật nhiều hoa hồng. Với các tiết mục để lại ấn tượng đẹp trong lòng khán giả như "Thang đưa", "Hình tượng bốn nữ", "Thăng bằng trên con lăn"... và đặc biệt là "Cô hàng giải khát" đã khiến Tâm Chính trở nên nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả quốc tế.
NSND Tâm Chính kể rằng, ý tưởng tiết mục "Cô hàng giải khát" ra đời cũng thực tình cờ và trở thành tiết mục đi theo tên tuổi chị suốt đời. Trong một lần vừa khát, vừa mệt lại vừa buồn sau một buổi kiểm điểm do lỗi của… tình yêu, Tâm Chính chợp mắt và mơ thấy hình ảnh những cô gái thoăn thoắt bưng các khay nước phục vụ trên trận địa đem tới cho chị, cho bộ đội và dân quân. Những khay nước được các cô phục vụ bưng đi như chạy trên mặt đất mấp mô, đầy những hố bom mà không hề bị sánh, đổ. Tỉnh dậy, Tâm Chính nghĩ ngay đến một tiết mục xiếc lấy ý tưởng từ những khay, cốc nước chồng lên nhau.
Nghệ sĩ Tâm Chính cho biết, khi xây dựng tiết mục này, chị có kế thừa, phát triển từ tiết mục "Thăng bằng trên con lăn" của nghệ sĩ Hoa Vinh, cũng là cô giáo của chị. Tâm Chính kiên trì tập luyện trong một thời gian dài, biết bao mồ hôi đã đổ, bao lần ngã rồi lại làm lại nhưng chị quyết không bỏ cuộc. Chị như muốn ngầm chứng tỏ với đồng nghiệp rằng tình yêu của chị với Lê Thể không ảnh hưởng gì đến công việc chung. Đến nay, Tâm Chính vẫn còn nhớ rõ cú ngã đau từ trên 5 tầng cốc chồng lên nhau. Mặt chị va vào đám cốc vỡ, má bên trái bị mảnh thủy tinh đâm rách, máu chảy dài. Vết sẹo ấy đến nay vẫn còn. Đến khi tiết mục được đem ra công diễn đã gây tiếng vang lớn bởi sự điêu luyện của nghệ sĩ, lại rất lạ mắt và mang tính thời sự. Tiết mục được lưu diễn ở khắp nơi và còn là tiết mục chủ đạo khi đoàn đi biểu diễn ở Trung Quốc, Mông Cổ, Triều Tiên…, rồi cả ở Liên Xô, Tiệp Khắc, Ba Lan, Bungari, Rumani, Cộng hòa dân chủ Đức…
 |
| Tiết mục "Cô nàng giải khát". |
Hình ảnh cô gái đứng trên 8 tầng cốc đặt trên con lăn có trụ là 4 chai rượu, đã để lại ấn tượng sâu đậm trong công chúng suốt hơn hai mươi năm biểu diễn của NSND Tâm Chính. Năm 1969, tiết mục "Cô hàng giải khát" là một trong 3 tiết mục của Đoàn xiếc Việt Nam tham dự Hội diễn Xiếc châu Á và đã giành được giải nhất và được tặng "Huân chương Sao đỏ hữu nghị Mông Cổ". Từ đó trở đi, đi đâu người ta cũng gọi nghệ sĩ Tâm Chính bằng cái tên thân mật, đáng yêu là "Cô hàng giải khát". Đó cũng là niềm hạnh phúc lớn trong cuộc đời làm nghệ thuật của chị. Đến bây giờ, NSND Tâm Chính vẫn còn xúc động khi nhớ lại những lần chị được vào Phủ Chủ tịch biểu diễn cho Bác xem.
Lần đầu tiên được gặp Bác, chị đã viết thư về cho gia đình báo tin vui này. Lần thứ hai khi gặp lại Bác, nhận ra "Cô hàng giải khát", Bác còn dí dỏm nói: "A, cô hàng giải khát, cho Bác một cốc!". Năm 1969, đôi bạn Lê Thể - Tâm Chính chuẩn bị làm đám cưới thì được tin Bác Hồ mất. Trước cái tang chung của cả dân tộc, họ tạm gác đám cưới đến mùa thu năm sau.
Sinh con trai đầu lòng được 6 tháng, Tâm Chính quay trở lại với sàn diễn, sàn tập và bắt đầu những chuyến đi công tác dài ngày đến những nơi xa xôi, biên giới, hải đảo. Ngặt một nỗi, hai vợ chồng khi đó lại ở hai đoàn khác nhau, lịch đi lưu diễn khác nhau, nên con trai phải để chồng chăm sóc vì lịch diễn của Tâm Chính dày đặc và chị hay phải đi xa hơn chồng. NSND Tâm Chính tâm sự rằng, chị thật may mắn có được người bạn đời hiểu, thông cảm, dành mọi yêu thương và cơ hội trong nghề nghiệp cho vợ, thay vợ nuôi con để vợ toàn tâm toàn ý cho nghệ thuật. Chị trở thành Trưởng Đoàn Xiếc II, rồi Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt
NSND Tâm Chính tâm sự: "Thành công của những tiết mục mới và sự hưởng ứng nhiệt tình của khán giả đã khẳng định vai trò của bộ môn nghệ thuật xiếc trong đời sống tinh thần của nhân dân. Có lẽ vì thế, mà ngay từ những năm cuối thập kỷ 80 của thế kỷ trước, khi đất nước còn nhiều khó khăn, nhưng ngành xiếc đã được các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước rất quan tâm. Một rạp xiếc được xây theo chuẩn quốc tế, quy mô lúc ấy vào loại nhất nhì Đông Nam Á ngay cạnh Công viên Thống Nhất chính là sự cụ thể hóa sự quan tâm ấy".
Về nghỉ hưu sau mấy mươi năm tận tụy với nghề, NSND Tâm Chính làm Chủ tịch Liên Chi hội Xiếc Việt Nam, vẫn luôn song hành cùng các nghệ sĩ xiếc. Con gái Kim Cương khi còn nhỏ cũng được mẹ truyền dạy đã nhiều lần biểu diễn thành công tiết mục "Cô hàng giải khát" và cũng nhận được nhiều giải thưởng, trong đó hai lần đoạt giải Đặc biệt khi tham gia Hội diễn Xiếc tại Trung Quốc và Pháp. Tiếc là Kim Cương bị cận thị nên gia đình không dám để em theo nghề. Hiện em đang học Thạc sĩ Quản lý Thư viện tại Anh. Cậu con trai của nghệ sĩ Tâm Chính kết hôn với nữ nghệ sĩ xiếc Hồng Hạnh (nữ diễn viên từng đoạt Huy chương Vàng Liên hoan Xiếc toàn quốc 2002).
Gia đình NSND Tâm Chính sau bao nhiêu vất vả, gian truân, đến nay tất cả vẫn giữ được ngọn lửa của niềm đam mê với xiếc
