Ba Giai - Tú Xuất lưu lạc giữa đời cười

Nhiều người đã từng nghe đến tên Ba Giai - Tú Xuất hoặc các chuyện kể dân gian do hai nhân vật này tạo ra ít nhất một lần trong đời. Đó là khẳng định của nhiều nhà nghiên cứu trong buổi tọa đàm “Ba Giai - Tú Xuất lưu lạc giữa đời cười” do Tạp chí Kiến thức gia đình và NXB Hội Nhà văn tổ chức hôm 29/9 tại TP HCM.

Tại sao lại “lưu lạc”, theo các nhà nghiên cứu thì Ba Giai - Tú Xuất đã “lạc” mất tên người biên soạn đầu tiên - nhà văn Nguyễn Nam Thông và “lạc” mất văn phong thời ấy khi các truyện lần đầu in thành sách năm 1934.

Trả lại tác quyền sau 72 năm

NXB Hội Nhà văn vừa cho tái bản “Truyện cười Ba Giai – Tú Xuất” nhưng có điều khác so với các tập truyện cười cùng tên là trả lại tên người biên soạn đầu tiên - nhà văn Nguyễn Nam Thông - cho tác phẩm này. Cơ sở để trả lại tên cho tác giả biên soạn căn cứ vào bản in năm 1934 do Tân Dân Thư Quán xuất bản tại Hà Nội. Nhà nghiên cứu Vũ Văn Luân đã dày công sưu tập được bản in này từ Thư viện ở Paris.

Nhà văn Hoàng Đình Quang, người trực tiếp biên tập tác phẩm khẳng định: “Nếu trả lại tên người biên soạn đầu tiên cho một tác phẩm ít giá trị thì chúng tôi đã không làm. Sự đóng góp của cụ Nguyễn Nam Thông trong việc văn bản hóa “Truyện cười Ba Giai - Tú Xuất” rất lớn. Đọc tác phẩm này bằng văn bản của Nguyễn Nam Thông, chúng ta thấy rõ công sức của người biên soạn khi sắp xếp các truyện theo ý đồ riêng. Cụ Nguyễn Nam Thông đã gần như viết lại các chuyện kể dân gian bằng ngôn ngữ của thời mình sống gần với thời các nhân vật sống”. Chính vì thế, NXB Hội Nhà văn đã giữ nguyên bản in lần này giống với bản in năm 1934, với những từ  ít được dùng và khó hiểu với bạn đọc hôm nay, NXB chọn cách “chú thích” chứ không thay thế bằng từ mới. “Đó là cách tôn trọng lịch sử văn học” - Nhà văn Hoàng Đình Quang nhấn mạnh.

Hai nhân vật Ba Giai - Tú Xuất, theo các nhà nghiên cứu là có thật. Họ lớn lên ở Hà Nội và Hà Tây. Nhà nghiên cứu Vũ Văn Luân còn mong muốn: “Bản thân Tú Xuất - Ba Giai đã được khảo cứu là người thật, việc thật có tên tuổi, gia đình rõ ràng nên cần xác minh lại các truyện nào là do các ông gây ra, các truyện nào là do dân gian yêu mến, lấy cảm hứng từ các ông mà phóng tác thêm… Bởi có nhiều chuyện quá khếch đại đến mức tai quái… có thể làm tổn hại đến nhân cách nhân vật và mất đi tính giáo dục”.

Cùng chung suy nghĩ đó với nhà nghiên cứu Vũ Văn Luân, trong bản in lần này NXB Hội Nhà văn đã cắt bỏ một số truyện “trêu chọc, quấy phá” ít tính nhân văn như các truyện “đụng chạm” đến nỗi bất hạnh của người tàn tật.

Nguyễn Nam Thông là ai?    

Nhà văn Nguyễn Nam Thông tên thật là Nguyễn Xuân Thông quê ở làng Động Dã, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây cách làng Tú Xuất không xa. Trong sách “Lược truyện các tác gia Việt Nam” - NXB Khoa học Xã hội in năm 1972 (đây là tác phẩm duy nhất có viết về Nguyễn Nam Thông) của hai tác giả Nguyễn Văn Phú và Tạ Phong Châu thì Nguyễn Nam Thông sống vào khoảng  1893 - 1945. Nhưng theo nhà báo Bích Ngọc, con gái nhà văn, thì ông sinh năm 1906 trong một gia đình nhà Nho. Năm 1937, Nguyễn Nam Thông làm chủ bút tờ Đông Tây tiểu thuyết và thường viết tiểu thuyết lịch sử.

Các tác phẩm đã xuất bản của ông gồm: “Ba Giai” (NXB Tân Dân, Hà Nội, 1931); “Tú Xuất” (NXB Tân Dân, Hà Nội, 1930); “Đàn bà dễ có mấy tay” (Tân Dân Thư Quán Hải Phòng, 1930); “Thằng ăn mày giàu nhất tham nhất thế giới” (Tân Dân Thư Quán Hà Nội, 1930); “Trung Nhật chiến tranh yếu nhân” (Nhà in Thụy Ký, Hà Nội, 1938); “Nga Nhật chiến ký” (NXB Báo Nam Ký, Hà Nội, 1939); “Vợ lẽ của tôi” (dịch của Từ Trẩm Á – NXB Tân Dân, Hà Nội, 1933)…  Điều đó càng khẳng định thêm bút lực sung mãn của Nguyễn Nam Thông dù sự hiện diện của ông trên cuộc đời rất ngắn.

Khi cha mất, nhà báo Bích Ngọc còn rất nhỏ, nhưng qua lời kể của mẹ, chị hồi tưởng: “Cha tôi nói chuyện phiếm rất hay, nam nữ thanh niên trong xóm thường buổi tối hay đi xem hát cô đào, nhưng nếu thấy cha tôi ngồi nói chuyện vui là họ tập trung vào cùng nghe, bỏ cuộc đi xem hát”. Theo nhà báo Bích Ngọc, có nhiều chuyện trong “Ba Giai - Tú Xuất” do nhà văn Nguyễn Nam Thông sáng tác qua thực tế cuộc sống ông trải qua. Nhà báo Bích Ngọc kể tiếp: “Như truyện “Cái của cô mày tròn hay méo” do cha tôi “phịa” ra để cá cược với cô chủ hàng cơm khi thấy con mèo cha tôi bảo: “Nhà cô có phúc lớn, con mèo nói được tiếng người”. Ngòi bút của cha tôi nuôi chúng tôi nhưng luôn thiếu thốn. Mẹ tôi kể, nhiều lần vì nhuận bút quá ít ỏi cha tôi đành bán luôn bản quyền cho NXB”.--PageBreak--

“Ba Giai - Tú Xuất” đã vượt qua sự đào thải của thời gian không đơn thuần là những truyện cười, giải buồn… mà hơn hết nó là một tác phẩm văn học theo trào lưu hiện thực, phê phán xã hội nhiễu nhương ở đô thị đương thời. Nhà văn Nguyễn Nam Thông là người biên soạn đầu tiên các chuyện kể dân gian này nhưng cách “biên soạn” của ông không theo nghĩa đơn thuần là ghi chép lại. Thông qua “Ba Giai - Tú Xuất”, ông đã gửi gắm nhiều tâm ý cá nhân cũng như suy tư về thời cuộc lúc bấy giờ.

Để khắc họa rõ hơn chân dung nhà văn Nguyễn Nam Thông, sắp tới NXB Hội Nhà văn sẽ cho tái bản một số tác phẩm tiêu biểu của ông. Buổi tọa đàm đã đi đến thống nhất: lần sau tái bản “Ba Giai - Tú Xuất” sẽ bỏ hai chữ “biên soạn” nếu chưa tìm ra bản in của tác giả khác trước khi cụ Nguyễn Nam Thông viết thành sách. Đó cũng là cách tôn trọng tác quyền khi nước ta đã tham gia công ước quốc tế về bản quyền hai năm nay.

Dư âm trong lòng độc giả nhiều thế hệ

Nhiều nhà nghiên cứu lẫn độc giả trong buổi tọa đàm bày tỏ sự ngạc nhiên khi “Ba Giai - Tú Xuất” được trả lại văn phong một thời và tên người biên soạn đầu tiên. Sở dĩ có sự ngạc nhiên này vì thời gian quá dài kể từ ngày ấn phẩm được in năm 1934. Đa phần cử tọa cứ ngỡ đây là một tác phẩm dân gian khuyết danh có nhiều “dị bản” khác nhau thông qua lời kể truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhà văn Nguyễn Khoa Đăng hồ hởi: “Người miền Bắc ai cũng biết đến “Ba Giai- Tú Xuất”, thuở bé tôi được nghe kể rất nhiều những trò quậy đời của hai quái kiệt này mà nạn nhân là bọn quan lại sâu dân mọt nước. Tôi không biết “Ba Giai – Tú Xuất” có tác giả cụ thể cũng như thuở nhỏ không biết “Truyền kỳ mạn lục”; “Lĩnh Nam chích quái”; “Liêu Trai chí dị” có tác giả cụ thể”.

Nhà thơ Thanh Tùng liền bổ sung thêm: “Suy cho cùng văn học dân gian cũng đều bắt nguồn từ một tác giả cụ thể nào đó, nhưng do điều kiện khách quan nên đây đó đã lạc tên người sáng tác. Nếu một tác phẩm có tác giả mà có thể biến thành của dân gian thì tác phẩm ấy phải có sức sống lâu bền và tác động bề rộng ghê gớm lắm. Đến nay có thể nói “Truyện Kiều”; “Lục Vân Tiên”… đã trở thành tác phẩm dân gian rồi, vì đã là tài sản của dân tộc mà các thi hào Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu là người “đại diện” đứng tên. Nói thế không có nghĩa chúng ta dân gian hóa các tác phẩm có chính danh tác giả, bởi uống nước phải nhớ nguồn”.

Nhà thơ Lê Thiếu Nhơn (Trưởng ban Thư ký tòa soạn Tạp chí Kiến thức gia đình) nêu lý do tổ chức buổi tọa đàm: “Nếu một tác phẩm thường thường bậc trung thì việc trả lại tên tác giả không có gì đáng quan tâm, khi nước ta đã gia nhập Công ước Berne. Thế nhưng, “Ba Giai - Tú Xuất” bước ra khỏi tác phẩm văn chương để trở thành một thương hiệu trong đời sống. Nghĩa là một sự chuyển hóa ngôn ngữ đã hình thành. Danh từ riêng Ba Giai - Tú Xuất nhiều lúc được sử dụng như tính từ. Ví dụ, nếu nói “ông ấy Ba Giai - Tú Xuất lắm!” có thể hiểu ông ấy đáo để và trào lộng, hoặc nếu nói: “Thằng nhóc thật Ba Giai Tú Xuất!” có thể hình dung một cậu bé tinh nghịch và lém lỉnh. Chẳng có gì ngoa khi khẳng định Ba Giai - Tú Xuất là số ít nhân vật văn chương tác động sâu rộng, tương tự như Thúy Kiều, Sở Khanh hoặc Chí Phèo!”.

Nhà văn Phan Đức Nam, người chăm sóc bản in “Ba Giai - Tú Xuất” chân thành: “Chính tôi trước đây cũng chưa biết người đầu tiên biên soạn: “Ba Giai - Tú Xuất” là ai! Tôi chỉ biết hai nhân vật độc đáo đó qua những lời kể dân gian hoặc trên sách của một vài người “sưu tầm biên soạn”, “nhóm biên soạn”… mà không hề ghi chú lấy nguồn tư liệu đầu tiên nào… Cho đến khi thực hiện bộ “Truyện cười Ba Giai - Tú Xuất” lần này, tôi mới biết công đầu là của nhà văn Nguyễn Nam Thông. Ông có thể không là “cha đẻ” nhưng là “cha đỡ đầu” quan trọng để lời nói, hành động của Ba Giai - Tú Xuất một thời sống đến ngày hôm nay”.

Điều đặc biệt trong buổi tọa đàm có sự tham dự của ông Kiều Văn - người chuyên biên soạn các loại sách văn học. Ông Kiều Văn hồn nhiên cho biết: “Tôi đã biên soạn nhiều tập “Ba Giai - Tú Xuất” bé bằng bàn tay, tôi mua những quyển “Ba Giai -Tú Xuất” cũ in ở Sài Gòn trước năm 1975 trên các chợ sách vỉa hè rồi về viết lại chứ sách vỉa hè viết lung tung lắm!”. Đó là cách biên soạn sách của ông Kiều Văn, tất nhiên, có thể ông cũng như nhiều người làm công việc biên soạn không biết sự hiện diện của Nguyễn Nam Thông trên cõi đời này