“Đời gió bụi” và hành trình "ngược" về tiếng mẹ

7 năm với “Đời gió bụi”

Tiểu thuyết “Đời gió bụi” được nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai đầu tư nghiên cứu và sáng tác trong thời gian 7 năm. Các nhân vật và cốt truyện được tiểu thuyết hóa từ những thông tin thu thập được trong dự án nghiên cứu tiến sĩ của tác giả với Đại học Lancaster, cũng như từ những trải nghiệm thực tế của chị trong quá trình kết nối giúp những người cựu binh Mỹ tìm con sau thời gian tham chiến tại Việt Nam.

Nhà văn Quế Mai cho biết: “Những cuộc trò chuyện với các đối tượng thuộc dự án nghiên cứu đã khiến tôi vô cùng xúc động và ám ảnh khôn nguôi, để rồi tôi quyết định xây dựng nên các nhân vật như Phong, Trang, Quỳnh, Dan, Linda và Thiên cho tiểu thuyết “Đời gió bụi". Các nhân vật trong truyện không giống những người mà tôi từng gặp ngoài đời, nhưng nhiều trải nghiệm của họ được lấy cảm hứng từ trải nghiệm đời thật của những người tôi từng phỏng vấn và thông tin mà tôi thu thập được trong quá trình nghiên cứu...”.

“Đời gió bụi” kể tiếp những bi kịch chiến tranh, những con người nhỏ nhoi bị bỏ lại bên dòng lịch sử - một chủ đề lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Đan xen giữa quá khứ và hiện tại, bằng giọng văn dung dị, giàu chất thơ, “Đời gió bụi” là câu chuyện về những số phận với bí mật bị che giấu, những tổn thương tưởng như không bao giờ có thể chữa lành. Nhưng, trên hết, đây là câu chuyện về sự dũng cảm và nghị lực sống, về lòng trắc ẩn và sự hòa giải, về sức mạnh của lòng tha thứ và tình yêu thương.

Tái hiện đời sống đô thị Sài Gòn năm 1969, giữa khói lửa khốc liệt của chiến tranh, hai chị em Trang và Quỳnh rời làng quê lên thành phố. Trong nỗi tuyệt vọng muốn giúp cha mẹ trả nợ, họ trở thành gái quán bar. Tại đây, Trang bị cuốn vào mối tình mãnh liệt với Dan - một phi công trực thăng người Mỹ trẻ tuổi quyến rũ. Nhiều thập kỷ sau, Dan trở lại Việt Nam cùng vợ là Linda, hy vọng tìm được cách chữa lành hội chứng chấn thương tâm lý PTSD (rối loạn căng thẳng sau sang chấn) và đối diện với những bí mật trong quá khứ. Cùng lúc đó, Phong - con của một lính Mỹ da đen và một phụ nữ Việt Nam đang nỗ lực tìm kiếm cha mẹ ruột và lối thoát khỏi cuộc sống cơ cực, hướng đến một tương lai tươi sáng hơn.

Là một trong những độc giả đầu tiên đọc “Đời gió bụi”, nhà văn - dịch giả Nguyễn Bích Lan nhận xét: “Đời gió bụi” là cuốn tiểu thuyết đầu tiên tôi từng đọc có sức mạnh soi rọi đồng thời vào số phận của cả lính Mỹ, gái quán bar và những người con lai. Không tuyên bố chữa lành, không hô khẩu hiệu hàn gắn, từng trang sách lặng lẽ đưa những nỗi niềm được giấu kín ra trước ánh sáng của lòng trắc ẩn và lòng bao dung. Những mảnh ghép tạo thành những câu chuyện hoàn chỉnh, đưa những con người từ hai phía đến gần nhau. Đến để hiểu! Hiểu để thương! Tôi đọc những trang cuối cùng của cuốn sách, lau nước mắt mà lòng khởi lên cảm giác vui mừng và niềm hy vọng...”.

Còn nhà phê bình Mai Anh Tuấn nhận định: “Tiểu thuyết “Đời gió bụi” lựa chọn một đề tài khá gai góc và có lẽ chưa được khai thác nhiều trong văn học Việt Nam đương đại: thân phận, tình cảnh của những đứa trẻ lai Mỹ - Việt... Trong vai người nghiên cứu rồi chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành câu chuyện tiểu thuyết hấp dẫn, lôi cuốn và xúc động, Nguyễn Phan Quế Mai đã cho độc giả nhìn lại quá khứ, lịch sử một cách sâu sắc hơn.

Đó là lịch sử xã hội, đô thị Sài Gòn hay vùng miền Tây sông nước, nhưng hơn hết còn là lịch sử của mỗi cá nhân, không ai giống ai, trong cuộc chiến mà mỗi lựa chọn, tốt hay xấu, đều rất khó rạch ròi và càng khó để phán xét đúng, sai. Nhưng, “Đời gió bụi” không gây cảm giác bi quan hay tuyệt vọng, ngược lại, khơi gợi tinh thần bao dung, tha thứ tội lỗi trong quá khứ và yêu thương, trách nhiệm với đời sống hiện tại...”.

“Ngược” về tiếng mẹ

Xuất bản bằng tiếng Anh vào tháng 3/2023 và nhận được nhiều phản hồi tích cực trên các báo, tạp chí quốc tế uy tín, “Dust Child” - tên tiếng Anh của “Đời gió bụi” đã trở thành tiểu thuyết bán chạy quốc tế, đã được dịch sang 14 ngôn ngữ (tiếng Ý, Đức, Pháp, Hà Lan, Thụy Điển, Tây Ban Nha, Croatia, Phần Lan, Séc, Bồ Đào Nha, Đan Mạch, Nga, Sri Lanka), được xuất bản ở 20 quốc gia. Sắp tới, sách cũng được ra mắt bằng 5 ngôn ngữ khác nữa là: Macedonia, Serbia, Ảrập, Indonesia và Latvia.

“Dust Child” đã vinh dự nhận các giải thưởng như: Giải “Tiểu thuyết lịch sử xuất sắc của năm 2023” do bạn đọc Tạp chí She Reads bình chọn; là một trong 3 tiểu thuyết lọt vào vòng chung khảo “Giải thưởng Dayton vì hòa bình năm 2024”; Giải thưởng “Một cuốn sách, một Lincoln năm 2025”; Giải “Prix Créteil en poche cho tiểu thuyết nước ngoài xuất sắc nhất năm 2025” (Pháp).

Với hành trình “ngược” về tiếng mẹ của “Dust Child” sau hơn 2 năm chu du thế giới, nhà văn Quế Mai chia sẻ: “Tôi rất tiếc vì hành trình để quyển sách này trở về quê hương dài hơn mong muốn và dự định của tôi. Tôi luôn ao ước tác phẩm được trở về, bởi tiếng Việt và quê hương Việt Nam chính là những điều thiêng liêng nhất. Sau khi tác phẩm được xuất bản bằng tiếng Anh vào năm 2023, tôi đã thử dịch nội dung của nó sang tiếng Việt. Tuy nhiên, khi bắt tay vào dịch, tôi lại không thể bám sát bản gốc. Là người viết bằng 2 ngôn ngữ, tôi thấy cách kể chuyện và diễn đạt của tôi bằng tiếng Việt và tiếng Anh khá khác nhau.

Tôi rất biết ơn dịch giả Thiên Nga - một dịch giả dạn dày kinh nghiệm và tình yêu với nghề - đã dành nhiều công sức và tâm huyết để dịch tác phẩm này. Dù chị Thiên Nga đã làm rất tốt công việc của một dịch giả, tôi đã xin phép chị viết lại một số chỗ bằng tiếng Việt để văn phong thăng hoa hơn. Tôi nhận ra rằng, thực ra khi viết bằng tiếng Anh, tôi vẫn chưa diễn đạt được đầy đủ tâm tư của nhân vật và cảm xúc của mình và tôi cần bổ sung điều đó vào bản tiếng Việt...”.

Sinh ra ở Ninh Bình, lớn lên ở Bạc Liêu, Nguyễn Phan Quế Mai hiện là một trong những cây bút người Việt nổi bật trên văn đàn quốc tế. Các tác phẩm văn và thơ của Quế Mai đã được dịch sang 25 ngôn ngữ và nhận nhiều giải thưởng văn học. Với việc “Đời gió bụi” được xuất bản ở Việt Nam và ra mắt độc giả tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, tác giả Quế Mai cam kết đóng góp 100% nhuận bút từ bản tiếng Việt của tác phẩm “Đời gió bụi” vào việc xây dựng thư viện tại các trường vùng xa để phục vụ các trẻ em nghèo hiếu học.

Tác giả đã chuyển 100% tiền nhuận bút nhận được cho lần in đầu tiên và quyên góp thêm từ độc giả của chị ở các nước, với tổng số tiền là 5.359 USD, cho tổ chức phi lợi nhuận Room to Read. Số tiền này đã được tổ chức Room to Read Việt Nam xây dựng và vận hành Thư viện Room to Read ở Trường Tiểu học Trần Quốc Toản, tỉnh Cà Mau.

Trong nhiều năm qua, nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai là đại sứ toàn cầu của tổ chức Room to Read - một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, chú trọng giáo dục kỹ năng nền tảng cho học sinh, bao gồm kỹ năng ngôn ngữ và kỹ năng sống hướng tới bình đẳng giới. Năm 2021, Nguyễn Phan Quế Mai được Forbes Việt Nam vinh danh là một trong 20 người phụ nữ truyền cảm hứng.

Nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai bộc bạch: “Ánh sáng của hy vọng và ước muốn cháy bỏng được học và tiếp thu những kiến thức mới mẻ là điều đã giúp tôi rất nhiều trong nhiều năm tháng tôi nghỉ việc làm công ăn lương, tập trung toàn bộ thời gian và sức lực để viết tiểu thuyết này. Lúc đó, tôi không biết rồi quyển sách có được xuất bản hay không, nhưng tôi thấy mình cần phải viết.

Viết để hiểu thêm về con người, về những biến cố của đất nước mình. Viết để kêu gọi sự thấu hiểu và hòa giải. Và, tôi cũng ước mong trực tiếp đóng góp một tiếng nói từ Việt Nam và diễn đàn văn học thế giới. Dù viết bằng tiếng Anh, tôi vẫn tự nhủ mình phải nỗ lực gìn giữ bản sắc Việt Nam trong tác phẩm. Và, đó là lý do tên tất cả các nhân vật, địa danh, câu chữ tiếng Việt hiện ra với đầy đủ các dấu...”.