Thiết kế bìa là tạo ra một kiểu “thời trang” cho sách
“Bìa cuốn sách là nơi người họa sĩ trình bày kiến thức và tình cảm của mình, đó là 'phần chìm'. Còn 'phần nổi' của bìa sách là phải bắt mắt, khiến cho người đọc chú ý ngay tới cuốn sách giữa một biển sách mênh mông... Bìa sách giống như cánh cửa đẹp của một ngôi nhà. Nó cho anh cảm giác anh muốn bước vào và khám phá.”, hoạ sỹ Trần Đại Thắng tác giả của hơn 5.000 bìa sách nói.
Thưa anh, mục đích cuối cùng của cuốn sách là làm ra để bán cho độc giả, vậy theo anh, hình thức của cuốn sách chiếm bao nhiêu phần trăm trong việc tạo ra sức tiêu thụ của một sản phẩm sách?
- Trước đây công việc làm bìa sách không được giới làm sách chú ý nhiều lắm, nhưng từ khi chúng ta tham gia vào công ước
Tôi thiết nghĩ, bìa của một cuốn sách có thể chiếm tới 50% trong việc tạo ra sức tiêu thụ của sản phẩm. Tất nhiên ai cũng thừa nhận rằng nội dung cuốn sách mới là điều quan trọng. Nhưng khi anh bỏ tiền mua một sản phẩm văn hóa anh bao giờ cũng hướng tới một sản phẩm hoàn hảo cả về nội dung lẫn hình thức.
- Theo quan niệm của anh, một bìa sách đẹp phải hội tụ đủ những yếu tố nào?
- Một bìa sách đẹp là một bìa sách tạo ra được một ấn tượng mạnh đối với thị giác và có sự khác biệt với các bìa sách thông thường. Nó phải mang tính thẩm mỹ cao, thể hiện được tinh thần của tác phẩm thông qua sự cảm nhận tinh tế của người thiết kế. Bìa cuốn sách là nơi người họa sĩ trình bày kiến thức và tình cảm của mình, đó là “phần chìm”. Còn “phần nổi” của bìa sách là phải bắt mắt, khiến cho người đọc chú ý ngay tới cuốn sách khi họ chìm trong mênh mông sách ở một hiệu sách nào đó, và ngay lập tức người ta không thể biết được nội dung của cuốn sách nói gì. Bìa sách giống như cánh cửa đẹp của một ngôi nhà. Nó cho anh cảm giác anh muốn bước vào và khám phá.
- Người làm bìa sách thực ra cũng chính là một độc giả của cuốn sách, anh ta chỉ trình bày cô đọng những cảm nhận của mình về nội dung tác phẩm, nói như thế liệu có chính xác không, thưa anh? Hay chúng ta nên hiểu người làm bìa sách là người đồng sáng tạo với tác giả?
- Họa sĩ thiết kế bìa sách không thể là đồng tác giả được. Vì nội dung của tác phẩm đã có khả năng đứng một mình, tự khẳng định mình qua thời gian. Bìa sách thường mang tính nhất thời, nó không có tính vĩnh cửu. Họa sĩ vẽ bìa, nói một cách chính xác, là người hỗ trợ đắc lực cho tác phẩm đến với bạn đọc.
- Sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật trong việc in ấn đã trợ giúp rất nhiều cho công việc của họa sĩ vẽ bìa sách. Anh là một trong số rất ít các họa sĩ trình bày sách có ý thức vừa tận dụng được khoa học kỹ thuật vừa phát huy được cá tính của mình được nhiều người làm sách và yêu sách chú ý. Nhưng, người ta vẫn lo rằng, sử dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật có thể sẽ làm mất đi cá tính sáng tạo của họa sĩ. Anh có thể chia sẻ gì về điều này?
- Phải nói ngay rằng phương tiện, kỹ xảo trong làm bìa sách của ta chưa có gì là ghê gớm so với các nước phát triển. Và chúng ta cũng không nên lo rằng nó có thể làm mất đi cá tính sáng tạo của người họa sĩ. Trong khi làm việc, mình sử dụng các kỹ thuật như một công cụ hỗ trợ, không nên quá lạm dụng, hoặc sử dụng kỹ xảo quá “phô” gây phản cảm cho người xem. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ anh dùng “liều lượng” như thế nào, ở một mức độ hợp lý thì nó sẽ khiến cho công việc của anh nhanh hơn, chính xác hơn, tốt hơn lên mà thôi.
- Thường thì anh làm bìa một cuốn sách hết chừng bao lâu thời gian?
- Điều này không thể chính xác được, không có một chuẩn nào cả. Có những bìa tôi làm rất nhanh nhưng cũng có những bìa phải nghiền ngẫm rất lâu. Tất cả phụ thuộc vào những ý tưởng cụ thể với từng cuốn sách cụ thể.
- Trong khi làm bìa một cuốn sách anh muốn mình được “toàn quyền” hay cần có sự bàn bạc trao đổi từ phía tác giả?
- Tôi muốn được “toàn quyền” thực hiện, và có trách nhiệm với sản phẩm mình làm ra.
- Nếu như vậy rất có thể anh sẽ áp đặt tư tưởng của mình lên bìa một cuốn sách, và tác giả của nó có thể không hài lòng?
- Sự áp đặt là có và cần thiết. Chính là sự áp đặt tạo ra cá tính của người họa sĩ thiết kế, tạo ra vẻ đẹp riêng cho bìa cuốn sách. Cố nhiên là họa sĩ luôn luôn cố gắng để thể hiện tốt nhất tinh thần của tác phẩm. Bìa cuốn sách là một hình ảnh tĩnh, nó chỉ mang tính gợi mở, tạo ra sức hút với người đọc.
- Vậy xét cho cùng, khi họa sĩ làm bìa một cuốn sách, anh ta muốn làm đẹp lòng ai nhất: chính mình, tác giả, hay bạn đọc?
- Trước tiên anh ta phải phục vụ bạn đọc. Bởi vì nếu họa sĩ làm một bìa sách mà bản thân anh ta thích thì chưa chắc sách đã bán chạy. Nếu chiều theo ý muốn của tác giả thì cũng không ổn lắm, vì tác giả là người sáng tác, có thể họ sẽ có những yêu cầu rất phức tạp mà trong một khuôn khổ nhất định thì khó có thể diễn đạt được.
Chúng ta làm sách ở đây là làm cho độc giả, vì độc giả. Tất nhiên ta không nên chạy theo thị hiếu độc giả một cách mù quáng, nhưng nhất thiết ta phải hiểu thị hiếu của độc giả. Người làm bìa sách giống như một cái hàn thử biểu, anh ta phải đo được thị hiếu của độc giả, để một mặt vừa phục vụ độc giả bằng cái “gu” riêng của mình, một mặt nâng cao thị hiếu thẩm mỹ cho họ và tìm được tiếng nói chung với họ. Nếu một họa sĩ vẽ tranh trước hết là để cho chính mình, thì với một họa sĩ đồ họa (họa sĩ làm bìa sách) vẽ là để phục vụ bạn đọc.
- Một cuốn sách được trình bày, trang trí đẹp vẫn luôn tạo ra niềm xúc động đối với người đọc. Một số cuốn sách bán chạy và đặc biệt là những cuốn sách kinh điển vẫn luôn được tái bản trong các hình thức thể hiện mới. Khi trình bày bìa sách cho các ấn phẩm sách tái bản mà trước đó anh cũng đã từng làm bìa, anh tiếp cận tác phẩm như thế nào để có được cảm hứng mới?
- Nhu cầu tái bản sách, đặc biệt là những cuốn sách hay, những cuốn sách kinh điển là rất lớn. Cái khó nhất người họa sĩ gặp phải ở đây là nội dung vẫn thế, bìa phải làm khác đi, mà vẫn thể hiện được hình ảnh của tác phẩm. Cá nhân tôi nói chung rất sợ làm sách tái bản, vì có thể cảm hứng sẽ mất đi ít nhiều. Nhưng có những cuốn sách tôi đã phải trình bày đến bốn, năm lần. Làm bìa mới cho một cuốn sách tái bản cũng giống như công việc thiết kế một bộ quần áo mới hơn theo con mắt của mình. Nói một cách ví von thì nó giống như một kiểu “thời trang” cho sách.
- Anh có thể nhớ mình đã làm bao nhiêu bìa sách không?Anh thích bìa sách nào nhất?
Tôi làm rất nhiều, khoảng chừng 5.000 bìa sách. Nhưng để nói là tôi thích bìa sách nào nhất thì rất khó. Vì mỗi khi làm xong là tôi lại cảm thấy có những điểm không thích nữa rồi. Nghề làm bìa sách đôi khi cũng phụ thuộc vào cảm hứng. Gặp cuốn sách hay, hoặc bản thân cái tên sách hay cũng đã cho mình rất nhiều xúc cảm để thiết kế, chăm chút cho cái bìa đẹp.
- Vậy còn những cuốn sách dở, anh làm thế nào?
- Tất nhiên là mình vẫn làm, vì đó là công việc. Nhưng rõ ràng là những cuốn hay, những cuốn mình thích thì bao giờ cũng được mình chăm chút kỹ càng hơn.
- Thường thì ở mỗi đơn vị xuất bản, làm sách đều có những họa sĩ trình bày sách, nhưng số người tạo ra được dấu ấn riêng, được những người làm sách và yêu sách biết đến lại không nhiều. Anh có nhận xét gì về đội ngũ những người làm bìa sách của nước ta hiện nay?
- Công việc làm bìa sách của ta trong một vài năm trở lại đây đã được nhìn nhận lại, các nhà xuất bản và các tác giả bắt đầu chú trọng nhiều hơn đến hình thức của một cuốn sách. Đội ngũ người làm bìa sách cũng vì thế mà được củng cố. Tôi cho rằng phần lớn chưa hẳn đã đạt tới trình độ chuyên nghiệp nhưng đều làm việc rất bài bản. Theo tôi, người làm bìa sách nhất thiết phải có một tình yêu với sách, phải làm nghề một cách tâm đắc, say mê. Không có tình yêu văn học, không say mê văn hóa đọc, người làm bìa sách có thể thiết kế một cái bìa sách đẹp nhưng sâu sắc thì sẽ không có và không thể lâu bền. Mục đích cuối cùng của người thiết kế có thể là kiếm tiền hay để chơi đều không quan trọng, mà điều quan trọng nhất là anh ta tư duy như thế nào.
- Xin cảm ơn họa sĩ Trần Đại Thắng
