Quá tam ba bận
Đánh giá chất lượng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật, có lần, nhà thơ Thi Hoàng (Giải thưởng Nhà nước 2007) nói: "Nếu như tôi nhớ không nhầm thì cách nay 15 năm, theo Quyết định số 991/KT/CTN ngày 10/9/1996 của Chủ tịch nước, đã có 26 người được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1. Họ là những khuôn mặt tài danh, có nhiều đóng góp lớn cho văn học, nghệ thuật nước nhà. Họ là những nhà văn, nhà thơ tiêu biểu, tầm cỡ như Nam Cao, Chế Lan Viên, Huy Cận, Xuân Diệu, Tế Hanh, Tô Hoài, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân…Đây là những người có sự nghiệp đáng nể, các tác phẩm của họ ít nhất đã trải qua sự thử thách của công chúng và của thời gian hơn nửa thế kỷ (nếu chỉ tính từ 1945 đến 1996 thôi). Cho nên nếu họ có được người trong giới, người ngoài giới thừa nhận ngay, cũng là điều dễ hiểu. Hay nói một cách khác: Họ là những tầm cao trong văn đàn, thi đàn và dễ dàng được nhận ra ngay. Còn sau này ư? Nếu chất lượng có thuyên giảm, có thấp dần đi thì cũng là điều không có gì phải ngạc nhiên cho lắm, nhất là sau 5 năm (tính từ 2007 đến nay), các cuộc bầu chọn lại diễn ra. Nên nhớ trong văn học nghệ thuật, có khi phải trải qua rất nhiều năm, may ra mới xuất hiện một vài đỉnh cao".
Về kiểu "tư duy thế hệ", nhà thơ Thi Hoàng nhận xét: "Đến nay, các nhà văn, nhà thơ sau 1975, vẫn không có ai được nhận Giải thưởng Nhà nước cho dù vẫn có người đã U60 và xứng đáng được "chọn mặt gửi vàng"…Để khách quan trong việc xét tặng giải thưởng, tôi nghĩ đã đến lúc cần phải xem xét lại quy chế cho thích hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Mặt khác, cũng cần bản lĩnh cũng như sự chỉ đạo của các hội chuyên ngành, các hội đồng lẫn sự quan tâm và sẻ chia của cả cộng đồng".
Tính đến thời điểm này, Giải thưởng Hồ Chí Minh đã được trao 4 đợt (1996, 2000, 2007 và 2012), trong khi ấy thì Giải thưởng Nhà nước mới được trao 3 đợt (2001, 2007 và 2012). Một số gương mặt được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt này đều là những người đã được trao Giải thưởng Nhà nước đợt 1 (2001). Đó là Phạm Tiến Duật, Ma Văn Kháng, Hữu Thỉnh, Đỗ
- Loại trừ những người có trục trặc ngoài chuyên môn (như về nhân thân) chẳng hạn, việc có những người cũng cầm bút trước 1975, bây giờ mới được trao Giải thưởng Nhà nước thì sao? Liệu đây có phải là hiện tượng "hết nạc vạc đến xương" không? - Một người bạn đặt vấn đề với tôi.
- Nhìn bề ngoài, rất có thể là như vậy - Tôi đáp - Nhưng nói vậy cũng có khi không hẳn vậy. Đơn giản vì văn học nghệ thuật vốn dĩ là thứ rất khó cân, đong, đo, đếm.
- Thế nhỡ phải sau này (từ sau 1975, sau 1980, sau 1990, sau 2000), họ mới thực sự "phát tiết tinh hoa" thì sao?
- Chắc không phải vậy.
- Hay là họ là thứ "ánh sáng ban ngày" hoặc "ánh sáng chậm", hoặc bị… phát hiện chậm?
- Cũng chẳng phải.
- Thế theo ông là gì?
- Đi thi nhiều lần… mới đỗ.
- Sao lại… nhiều lần? Mới ba lần chứ mấy!
- Chả nhẽ đến "quá tam ba bận" mà chưa đủ ư?
