Một cách hiểu bài thơ "Lai Tân"

LAI TÂN

Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ
Cảnh trưởng tham thôn giải phạm tiền
Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự
Lai Tân y cựu thái bình thiên.

Dịch thơ:

Ban trưởng nhà lao chuyên đánh bạc,
Giải người, cảnh trưởng kiếm ăn quanh
Chong đèn, huyện trưởng làm công việc
Trời đất Lai Tân vẫn thái bình

(Theo bản dịch "Nhật ký trong tù" xuất bản lần đầu tiên tháng 4-1960)

Hiểu bài thơ trên không khó: ấy là cảnh thối nát trong nhà tù Tưởng Giới Thạch những năm 1940: Ban trưởng: Đánh bạc; cảnh trưởng: ăn tiền; Huyện trưởng: làm việc. Thối nát như thế mà "trời đất Lai Tân vẫn thái bình" - thì thật là chuyện lạ! Thế nhưng, đọc kỹ bài thơ ta thấy một chút lấn bấn về lôgích thơ: chẳng nhẽ hai nhân vật ban trưởng, cảnh trưởng xấu như thế lại "trồi" lên một ông huyện trưởng mẫn cán, chong đèn làm việc! Các nhà giảng thơ bèn giảng: Đấy là một ông quan huyện mẫn cán nhưng quan liêu để cấp dưới làm bậy, cho hợp lôgích thơ (quan liêu cũng là tính xấu!).

Từ năm 2006 đến năm 2009 trong những chuyến sang Trung Quốc, tôi đã hỏi những người "có chữ" ở Quảng Tây như giáo sư Hoàng Tranh, Giáo sư Nông Lập Phu, nhà báo Hoàng Tổ Giang, các nhà văn, nhà thơ Phùng Nghệ, Đường Trạch Hoàn, Lương Hiểu Văn... về nghĩa của câu 3 trong bài Lai Tân: "Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự", họ đều trả lời: Đó là một câu tiếng lóng phổ biến ở Trung quốc có nghĩa là: "Huyện trưởng đốt đèn hút thuốc phiện!". ở Việt Nam, trong những lần trò chuyện với những người am hiểu tiếng Trung và văn hóa Trung Hoa (như các ông Trần Đình Hiến, Vương Hùng) họ cũng đều khẳng định: đó là một câu tiếng lóng.

Như vậy là phải hiểu câu 3 là một câu tiếng lóng có nghĩa: "Huyện trưởng đốt đèn hút thuốc phiện!". Muốn hiểu và giảng như vậy trước hết trong văn bản "Nhật ký trong tù", câu 3 cần có một chú thích: "Câu này là một câu tiếng lóng phổ biến ở vùng Quảng Tây, Trung Quốc có nghĩa là "Huyện trưởng đốt đèn hút thuốc phiện". Chú thích và hiểu như vậy bài thơ "Lai Tân" trở nên "dễ hiểu", đúng lôgích hơn. Nghệ thuật thơ cao siêu hơn. Bác Hồ là người rất am hiểu nền văn hóa Trung Hoa, am hiểu thơ Đường, hiểu, thuộc nhiều thành ngữ Trung Hoa (đặc biệt là vùng Quảng Tây) và Người sử dụng rất hợp lý, rất hay những vốn cổ này. Trong tập thơ "Nhật ký trong tù" điều này được thể hiện rất rõ. Xin đưa vài ví dụ:

Bạch thiên "Song mã" bất đình đề
Dạ vãn thường thường "ngũ vị kê".

(Dạ Túc  Long Tuyền)

Dịch:

"Đôi ngựa" ngày đi chẳng nghỉ chân
Món "gà năm vị", tối thường ăn.

hay trong bài "Nạn Hữu Mạc Mỗ" dùng thành ngữ vùng Quảng Đông "xa đại pháo tài" có nghĩa như "một tấc đến trời". Ngoài ra Bác còn dùng các thành ngữ: "Thảm đạm kinh doanh" trong bài "Trúc lộ phu", "bình thuỷ tương phùng", "tuyết trung tống thán"... trong bài "Quách tiên sinh".

Nguồn gốc để hiểu câu "Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự" có nghĩa "Huyện trưởng đốt đèn hút thuốc phiện" đơn giản là như vậy. Đó là một câu tiếng lóng - nghĩa của nó khác xa nghĩa đen (chỉ là vỏ ngôn ngữ). Chính vì không truy nguyên tận gốc mà cách giảng, cách hiểu bài thơ "Lai Tân" từ trước đến nay là chưa trúng, đặc biệt là cách giảng ở trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 11 (cũng như hàng chục cuốn hướng dẫn giảng dạy, sách để học giỏi môn văn... mỗi sách giảng một kiểu tuỳ cách hiểu của người soạn). Cần có sự trao đổi qua lại để đi tới thống nhất cách giảng đúng cho hàng triệu học sinh một bài thơ hay, sâu sắc và .. dễ hiểu như bài Lai Tân