Bấn loạn tin đồn và vết dầu loang hệ lụy

Nhảm nhí như tin đồn

Tin đồn trong bim bim Oishi YoYo có đỉa được xác định là xuất phát từ xã Thủy Thanh, thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Bim bim vốn là đồ ăn yêu thích của trẻ em, bất kể vùng miền, giới tính. Cách đấy ít hôm, thông tin lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội kiểm tra, phát hiện một doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài dùng nguyên liệu không đảm bảo chất lượng sản xuất bim bim nên càng làm cho người ta tin, tin đồn này là có thật.

Theo mô tả thì khi ngâm trong nước, miếng bim bim nở ra thì phát hiện sinh vật lạ nghi là đỉa. Con đỉa vốn là sinh vật có mặt ở hầu hết đồng ruộng, ao hồ, sông ngòi nên khá quen thuộc. Tuy nhiên, đặc tính chuyên hút máu động vật có xương sống của nó khiến người ta luôn có cảm giác ghê ghê khi nhắc đến nó. Ấy vậy mà sinh vật có "sở trường" giống ma cà rồng này lại có trong bim bim - món quà yêu thích của trẻ em thì thật đáng sợ.

Ngay sau khi xác định nơi phát sinh tin đồn, Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm (ATVSTP) tỉnh Thừa Thiên - Huế đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn kiểm tra, lấy mẫu kiểm nghiệm. Kết quả xác định, sản phẩm này có tên Snack YoYo (snack còn được gọi là bim bim) của Công ty Cổ phần thực phẩm sạch HTT (gọi tắt là Công ty HTT), địa chỉ tại huyện Hoài Đức, Hà Nội.

Trên bao bì sản phẩm có đầy đủ các thông tin về thành phần, chất lượng, số hiệu đăng ký và đang còn hạn sử dụng. Các cơ quan chức năng dùng mẫu thu được ngâm trong nước sạch 2 ngày, đêm và thấy: Không tìm thấy ký sinh trùng, côn trùng, đỉa trong mẫu bim bim YoYo.

Con đỉa - "Nhân vật" chính của tin đồn ác ý liên quan đến thực phẩm.

Lý do rất đơn giản là, sản phẩm bim bim Oishi của công ty này được người dân địa phương sử dụng nhiều và họ lấy tên sản phẩm Oishi để gọi tất cả các loại bim bim. Thế là, thay vì gọi là bim bim YoYo, người ta lại gọi chung bằng từ Oishi YoYo. Sau khi nghe tin đồn trong bim bim có đỉa, lập tức người ta truyền tai nhau đó là Oishi YoYo.

Để giải nỗi oan liên đới đến tin đồn tai hại trên cho Công ty Liwaway, Cục ATVSTP, Bộ Y tế đã đăng tải thông tin nói rõ sự việc này trên website của mình và khẳng định, sản phẩm của Công ty Liwaway đảm bảo an toàn thực phẩm, phù hợp với tiêu chuẩn đã công bố. 

Trong khi ở miền Trung rộ lên tin đồn, trong bim bim có đỉa thì ở miền Bắc, đỉa lại xuất hiện trong… sữa, trong bụng quả dưa vàng… Thông tin một bệnh nhân ở Tuyên Quang khiến bác sỹ ngất xỉu khi phát hiện đỉa nhung nhúc trong bụng đăng tải trên trang cá nhân khiến người ta phát hoảng.

Rõ ràng, thông tin trên không có cơ sở bởi bệnh nhân chẳng có tên, bác sỹ cũng chẳng nói ở bệnh viện nào song lại gây chú ý đặc biệt. Có lẽ, cách mô tả "trong bụng nhung nhúc đỉa" khiến người ta cảm thấy rợn người và gây tò mò. Cách đây vài tháng, trên nhiều báo điện tử đăng tải một phụ nữ ở Nghệ An đẻ ra… đỉa.

Không chỉ đăng tên, họ, ảnh người phụ nữ "mang bầu" mà không biết rồi bất thình lình một con đỉa được "đẻ" ra rõ mồn một khiến những ai còn nghi ngờ cũng phải tin. Mặc dù, bài viết cũng lý giải, khi đi làm đồng, người phụ nữ này bị đỉa chui vào người. Nó đã sống ký sinh trong cơ thể chị một thời gian dài rồi mới "chui" ra chứ không phải là việc đẻ ra… đỉa thật, song cái tít bài "người đẻ ra đỉa" khiến nhiều người cho đó là thật.

Ðã vậy, việc thương lái Trung Quốc sang Việt Nam thu gom đỉa lại có thật. Chưa ai lý giải được, vì sao người Trung Quốc lại thu mua con vật này. Thế là, khi xuất hiện tin đồn trong sữa có đỉa lập tức người ta suy diễn, có thể đỉa được mua để cho vào... sữa.

Việc có đỉa trong sữa nghe rất hoang đường song tin đồn loang rộng và gây hậu quả tai hại cho ngành sản xuất sữa. Nó khiến cho ông Trịnh Quý Phổ, Tổng Thư ký Hiệp hội sữa Việt Nam phải có công văn 05/CV-HHS nêu: Thời gian gần đây, trên một số trang báo mạng xã hội, diễn đàn và blog cá nhân có đăng thông tin nhiều người Trung Quốc sang Việt Nam mua đỉa cán nhỏ cho vào thực phẩm và thức ăn cho người.

Từ đó, một số người tiêu dùng, đặc biệt là ở khu vực nông thôn hiểu biết hạn chế về vấn đề này đã lan truyền tin đồn trong sữa và trong bụng người có đỉa. Hiệp hội Sữa khẳng định, tin đồn này làm cho người tiêu dùng hoang mang, nhằm phá hoại nền kinh tế Việt Nam.

Các bác sỹ Bệnh viện Đa khoa Thái An gắp con đỉa đã chui vào phổi bệnh nhân sau khi người này uống nước ở suối.

Cùng với phản ứng của Hiệp hội sữa, Cục ATVSTP lập tức trao đổi, thu thập ý kiến của các nhà khoa học và có thông báo: Với quy trình sản xuất nghiêm ngặt, khép kín, các sản phẩm sữa được xử lý ở nhiệt độ trên 140 độ C sẽ không có sinh vật tồn tại, bao gồm cả đỉa, côn trùng, ký sinh trùng.

Sau khi thông tin này phát đi, tin đồn trong sữa có đỉa được dập. Các bà mẹ yên tâm cho con uống sữa, sức tiêu thụ sữa ổn định trở lại. Tuy nhiên, qua sự việc này cho thấy, sự dễ tin đến ngu ngơ của một bộ phận người tiêu dùng. 

Dập tắt tin đồn bằng minh chứng khoa học

Tại sao, những tin đồn rất nhảm, rất phi khoa học như vậy lại có đất để tồn tại? Tiến sỹ Trịnh Hòa Bình, Viện Xã hội học cho rằng, khi trong một cộng đồng, một xã hội... đang đối diện với nhiều thách thức sẽ xuất hiện dư luận, đồn thổi, sấm ký. Đi cùng với hiện tượng này sẽ có những biến động xã hội.

Cần phải xác định rõ những đầu mối nảy sinh tin đồn. Có thể phân chia chúng thành hai loại: Người đưa tin đồn sơ khai và người đưa tin đồn ác ý. Với trường hợp thứ nhất, người đó chỉ muốn được coi là thạo tin, hay chuyện, dạng như "thông tấn xã vỉa hè". Trường hợp thứ hai là muốn bôi bác xã hội, gây nguy hại cho sản xuất kinh doanh...

Đứng trước tin đồn, người làm công tác quản lý Nhà nước phải xác định rõ tính chất để nghiên cứu, điều chỉnh để không làm ảnh hưởng đến việc phát triển đất nước. Với những dạng tin đồn xấu, cần làm rõ nguồn gây ra tin đồn để giáo dục, răn đe.

Tin đồn thường phát sinh trong một vùng, miền hoặc một cộng đồng dân cư nên việc xác định, khoanh vùng người phao tin là không dễ. Tuy nhiên, cơ quan quản lý Nhà nước cần xác định tin đồn nghiêm trọng để đầu tư, làm rõ. Nếu cần thiết, phải đưa ra các minh chứng để chứng minh, tin đồn là thất thiệt.

Cách lý giải của Tiến sỹ Trịnh Hòa Bình khiến tôi liên tưởng đến cách hóa giải tin đồn có đỉa trong bim bim, sữa vừa qua của ngành Y tế. Liên tưởng đến trường hợp tin đồn bắt cóc trẻ em để bán nội tạng ở Kiên Giang, An Giang, Đồng Tháp hồi giữa năm nay cũng thấy rõ, nếu cá nhân, người có trách nhiệm ở cấp có ý thức trách nhiệm cao sẽ giúp dập tắt tin đồn ác ý rất tốt.

Việc Công an xã Phú Thuận A, huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp làm rõ việc Nguyễn Tấn Tài, làm nghề đưa đò ngụ ở huyện An Phú, tỉnh An Giang tung tin bắt cóc trẻ em bán nội tạng là một điển hình. Do đặc thù nghề nghiệp nên anh này có dịp tiếp xúc với nhiều người và hoang tin mà anh ta đưa ra lại càng phát tán rộng. Cơ quan Công an đã làm rõ, anh này chỉ  "nghe người ta đồn thế".

Thông tin không chính xác, lại được một người đưa đò "buôn" cho hàng trăm lượt hành khách đã làm xôn xao khắp vùng, gây hoang mang. Cũng là loại tin đồn liên quan đến trẻ em, ở Bắc Giang xuất hiện tin đồn bắt cóc trẻ em, ướp xác, bán nội tạng. Tin đồn này "phát triển" men theo quốc lộ nên độ phủ sóng ngày càng rộng. Tuy nhiên, sau một thời gian nó đã "chết" do tính chất quá mơ hồ.

Có những loại tin đồn được dập tắt bởi minh chứng mà nhà quản lý đưa ra để chứng minh, đó là tin đồn nhảm. Nhưng cũng có loại tin đồn do dư luận "bóp chết". Thực tế, có những tin đồn là dư luận thổi tung lên, khiến nó phát tán rộng khắp. Sau một thời gian nhận thấy phi lý, chính dư luận làm cho nó chết. Chỉ khác, đây là cái chết từ từ.

Ðáng tiếc là, trước khi tin đồn được dập tắt, nó đã gây ra những hiệu ứng xấu trong cộng đồng, xã hội. Để không bị tác động xấu từ tin đồn, mỗi người không chỉ trang bị cho mình kiến thức mà cần phải có lập trường để không bị "tá hỏa tam tinh" trước những thông tin ác ý, phi khoa học.