Islamabad – điểm hẹn mong manh của hòa bình Mỹ - Iran

Sau 6 tuần Mỹ và Israel thực hiện các cuộc không kích phối hợp nhằm vào Iran, dẫn đến cái chết của Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei, một cuộc chiến tàn khốc đã bùng phát. Cuộc xung đột này đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người, làm gián đoạn tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng nhất thế giới và đẩy giá năng lượng lên mức cao kỷ lục. Trong bối cảnh đó, Islamabad sẽ đăng cai cuộc đàm phán giữa các quan chức cấp cao của Mỹ và Iran vào ngày 11/4.

Cuộc gặp diễn ra sau khi cả Washington và Tehran đồng ý với Pakistan - nước trung gian - về một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, trong bối cảnh thỏa thuận mong manh này đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ do các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon.

An ninh thắt chặt, Islamabad trong trạng thái sẵn sàng

Giới chức Pakistan đã triển khai các biện pháp an ninh chưa từng có. Khu vực “Red Zone” - nơi tập trung các cơ quan chính phủ và đại sứ quán - bị phong tỏa hoàn toàn, trong khi nhiều tuyến đường chính dẫn vào thủ đô cũng bị đóng cửa.

Khách sạn Serena, địa điểm dự kiến tổ chức đàm phán, đã được trưng dụng từ giữa tuần. Chính quyền cũng công bố hai ngày nghỉ lễ tại thủ đô nhằm giảm thiểu lưu lượng giao thông và đảm bảo an ninh.

Không khí tại Islamabad được mô tả là sự pha trộn giữa kỳ vọng và lo ngại, khi cộng đồng quốc tế theo dõi sát sao từng diễn biến của tiến trình ngoại giao được xem là cơ hội hiếm hoi nhằm hạ nhiệt xung đột.

Sự hiện diện của các nhân vật cấp cao cho thấy tầm quan trọng của cuộc gặp. Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, cùng đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner - con rể của Tổng thống Donald Trump. Phía Iran dự kiến do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi dẫn đầu.

Đại diện nước trung gian là Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar sẽ trực tiếp điều phối các cuộc thương lượng.

Đáng chú ý, các bên sẽ không ngồi chung một phòng. Theo kế hoạch, phái đoàn Mỹ và Iran sẽ ở hai phòng riêng biệt, trong khi các quan chức Pakistan đóng vai trò trung gian truyền đạt thông tin giữa hai bên. Hiện vẫn chưa rõ Tư lệnh quân đội Pakistan, Thống soái Asim Munir có tham gia hay không.

Tuy nhiên, các quan chức Pakistan cảnh báo chưa có gì chắc chắn cho đến khi tất cả đại diện hai bên có mặt đầy đủ tại địa điểm đàm phán.

Việc chọn Islamabad làm nơi tổ chức không phải ngẫu nhiên. Pakistan là một trong số ít quốc gia duy trì quan hệ làm việc với cả Washington và Tehran.

Về địa chính trị, Pakistan có đường biên giới dài khoảng 900 km với Iran và sở hữu cộng đồng người Hồi giáo Shia lớn thứ hai thế giới. Khác với nhiều quốc gia Trung Đông, Pakistan không có căn cứ quân sự của Mỹ, điều này giúp Tehran cảm thấy yên tâm hơn. Đồng thời, Pakistan là đồng minh lớn ngoài NATO (MNNA) của Mỹ từ năm 2004.

Sự xuất hiện của ông JD Vance đánh dấu chuyến thăm đầu tiên của một Phó Tổng thống Mỹ tới Pakistan trong 15 năm, kể từ chuyến thăm của ông Joe Biden năm 2011.

Những rào cản và “ngòi nổ” Lebanon

Dù bàn đàm phán đã sẵn sàng, nhưng giữa hai bên vẫn tồn tại những khác biệt lớn, đặc biệt là các yêu sách của Iran. Đề xuất 10 điểm của Tehran bao gồm quyền kiểm soát eo biển Hormuz, yêu cầu Mỹ rút quân khỏi Trung Đông và chấm dứt các hoạt động quân sự chống lại các nhóm vũ trang đồng minh.

Phía Mỹ chưa chấp nhận các điều khoản này, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu Iran từ bỏ kho dự trữ uranium đã làm giàu - điều mà Tehran kiên quyết từ chối.

Sự khác biệt càng bị khoét sâu bởi tình hình chiến sự tại Lebanon. Israel vừa tiến hành đợt không kích dữ dội nhất vào Lebanon kể từ đầu cuộc chiến. Iran cảnh báo sẽ từ bỏ lệnh ngừng bắn nếu Israel không chấm dứt các cuộc tấn công. Tuy nhiên, Phó Tổng thống JD Vance khẳng định các điều khoản ngừng bắn hiện tại không bao gồm Lebanon.

“Sự thiếu tin tưởng là trở ngại lớn nhất”, cựu Đại sứ Pakistan tại Trung Quốc Masood Khalid nhận định. Đồng tình với quan điểm này, Sahar Khan, nhà phân tích tại Washington D.C. và là nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Quan hệ toàn cầu nói: “Thiếu tin tưởng là trở ngại lớn nhất. Hiện cả Washington và Tehran đều cố gắng chứng minh họ ‘chiến thắng’ bằng cách đưa ra các yêu cầu tối đa, nhưng nếu lệnh ngừng bắn được duy trì và hai bên thực sự gặp nhau, đó sẽ là bước tiến quan trọng nhất”.

Thế giới kỳ vọng điều gì?

Các nhà phân tích nhận định một thỏa thuận cuối cùng giữa Mỹ và Iran khó có thể đạt được trong ngắn hạn do mức độ mất lòng tin sâu sắc, trong khi xung đột khu vực vẫn diễn biến phức tạp.

Một số ý kiến cho rằng Lebanon có thể trở thành “điểm bùng phát” gây rạn nứt quan hệ giữa Mỹ và Israel. Một giải pháp bền vững chỉ có thể đạt được nếu Israel chấm dứt các cuộc tấn công, bởi trong nhiều vòng đàm phán trước đây, các hành động quân sự đã khiến tiến trình bị gián đoạn. Quyết định cuối cùng phụ thuộc vào việc Mỹ lựa chọn duy trì lệnh ngừng bắn hay tiếp tục leo thang đối đầu với Iran.

Ngoài ra, việc Israel không tham gia trực tiếp vào các cuộc đàm phán được xem là trở ngại tiềm ẩn. Giới chuyên gia cảnh báo rằng nếu thiếu sự tham gia của Tel Aviv, bất kỳ thỏa thuận nào đạt được cũng có nguy cơ không được thực thi đầy đủ.

Dù vậy, một số tín hiệu tích cực đã xuất hiện khi các bên có dấu hiệu “mệt mỏi” sau thời gian đối đầu. Khả năng đạt được một thỏa thuận hạn chế về vấn đề hạt nhân, cũng như cơ chế đa phương nhằm đảm bảo lưu thông qua eo biển Hormuz, được đánh giá là khả thi.

Về cơ chế bảo đảm hòa bình, các chuyên gia tỏ ra hoài nghi khi cho rằng khó có quốc gia nào sẵn sàng đóng vai trò bảo trợ cho các cam kết của Mỹ hoặc Israel. Thay vào đó, một thỏa thuận - nếu đạt được - nhiều khả năng sẽ cần sự hậu thuẫn của các quốc gia Trung Đông, các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và một nghị quyết mang tính ràng buộc.