Vì sao thuốc lá vẫn được “đốt” ở khắp nơi?

Con số mới nhất mà WHO vừa công bố đang làm nóng dư luận, nhất là trong Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá năm nay: Việt Nam là một trong 4 nước có tỷ lệ hút thuốc cao nhất thế giới, với 47,4% nam giới và 1,4% nữ giới hút thuốc. Mỗi năm nước ta có tới 40.000 người chết vì các bệnh liên quan đến thuốc lá và 20 năm nữa, con số này sẽ tăng tới 70.000 người. Điều đáng lo ngại ở đây chính là sức khỏe của những người phải hút thuốc lá thụ động, chủ yếu là phụ nữ và trẻ em.

GS.TS Nguyễn Bá Đức, Phó Chủ tịch Hội ung thư Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện K, cho biết: 96,8% bệnh nhân ung thư phổi tại Bệnh viện K có hút thuốc lá. Người hút thuốc lá có khả năng bị ung thư phổi cao gấp 21 lần, ung thư thanh quản cao đến 60 lần, ung thư hầu miệng gấp 14 lần so với người không hút. Chỉ cần mỗi ngày có một giờ trong phòng với một người hút thuốc lá, nguy cơ mắc ung thư phổi ở người không hút thuốc đã cao gấp 100 lần.

Ở Việt Nam, tỷ lệ người hút thuốc cao nên số người bị phơi nhiễm khói thuốc rất lớn: trên 50% số người không hút phải tiếp xúc với khói thuốc ít nhất 30 phút/ngày. Kết quả khảo sát ở 5 vùng kinh tế cho thấy, cứ 10 học sinh thì có 6 em bị phơi nhiễm khói thuốc tại nhà. Đó là chưa kể đến những tổn thất về kinh tế cho gia đình và toàn xã hội.

Trong bối cảnh sức khỏe người dân bị đe dọa như thế, nhưng rất đáng lo ngại khi công cuộc Phòng, chống tác hại thuốc lá (PCTHTH) lại có nhiều bất cập. Trong khi mỗi năm chúng ta chi hàng tỉ đồng cho việc PCTHTH, thì việc bày bán, sử dụng thuốc lá, kể cả ở nơi công cộng, vẫn tràn lan. Giá thuốc lá ở ta lại đang rẻ nhất thế giới, càng tạo điều kiện để thanh thiếu niên dễ tiếp cận. Một số loại thuốc quảng cáo là nhẹ hơn, nhưng thực tế chỉ là chiêu bài của các nhà sản xuất.

Mặc dù có qui định cấm, nhưng việc hút thuốc lá nơi công cộng vẫn phổ biến.

Điều lạ trong khi Bộ Y tế kêu gọi in lời cảnh báo tác hại thuốc lá bằng hình ảnh, thì vì lợi nhuận, một số người có quyền lợi liên quan đến việc sản xuất thuốc lá lại phản đối. Có ý kiến còn phản khoa học, thiếu nhân văn khi cho rằng, không nên phòng, chống thuốc lá để … tăng thu! Vì thế, khi mà ở các nước, lời cảnh báo đã được in bằng hình ảnh và chữ đậm với diện tích ít nhất 50% vỏ bao, nhằm gây hiệu quả tới người dùng, thì ở Việt Nam, lời cảnh báo “Hút thuốc lá có hại cho sức khỏẻ” chỉ chiếm 30% diện tích và in bằng chữ, chứ không có hình ảnh. Nghiên cứu của Bộ Y tế và Chương trình PCTHTL Quốc gia đã chỉ ra: lời cảnh báo này hầu như không có hiệu quả, bởi thông tin chung chung, chưa nói cụ thể tác hại của thuốc lá nên không thu hút được sự chú ý của người dùng.

Thế nhưng, khi ngành y tế đã đưa ra mẫu cảnh báo sức khỏe chiếm 50% diện tích và có hình ảnh như khuyến cáo của Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá, thì đã gặp phản ứng của các nhà sản xuất thuốc lá. Có ý kiến ngụy biện: “Việc cảnh báo bằng hình ảnh sẽ làm gia tăng thuốc lá nhập lậu (?) Chi phí in ấn khiến giá thành tăng, khó cạnh tranh". Một ý kiến khác đề nghị: “Việc in hình ảnh cảnh báo trên vỏ bao không làm giảm mức tiêu dùng, nên chỉ cần cảnh báo bằng chữ và chiếm 30% diện tích bao thuốc lá là …đủ." Vì thế, theo dự thảo Luật PCTHTL thì đến năm 2013, lời cảnh báo ở Việt Nam cũng chỉ chiếm 40% và đến 2016 mới là 50%, cho thấy thái độ trong PCTHTL có vẻ như còn thiếu kiên quyết. Nói điều này là bởi, một người hút thuốc không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới chính họ, mà còn làm tổn hại sức khỏe của những người xung quanh, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

Bên cạnh đó, trong khi Ngân hàng Thế giới khuyến cáo tăng thuế thuốc lá ở mức 80% (các nhà sản xuất vẫn lãi), để vừa hạn chế thuốc lá hữu hiệu, vừa tăng thu ngân sách, và nhiều nước đã có mức thuế 80%, nhưng ở Việt Nam, thuế thuốc lá mới chỉ có 45% giá bán lẻ. Mà theo TS Lý Ngọc Kính –Văn phòng Chương trình PCTHTL Quốc gia, thì các nghiên cứu đã chỉ ra: nếu áp dụng cảnh báo sức khỏe mạnh, in đậm, có hình ảnh kèm theo, có thể giảm ngay 1,1% tỷ lệ nam giới hút thuốc ở Việt Nam, tránh 300-700 ca tử vong. Nếu áp dụng đồng thời việc tăng thuế thuốc lá, cấm quảng cáo, khuyến mãi thuốc lá, thì 2 thập kỷ nữa, tỷ lệ này giảm tới gần 40%.

Một vấn đề được nhiều quan tâm, là trong khi Pháp lệnh Quảng cáo cấm quảng cáo thuốc lá, thì nhiều nơi vẫn “lách” Luật bằng việc tài trợ, để gắn với quảng cáo, tiếp thị sản phẩm thuốc lá. Hiện nay, các nước đều có Quĩ PCTHTL, nhưng ở Việt Nam chưa có, nên chương trình PCTHTL hiện chỉ có ở cấp TW và một số tỉnh có tài trợ của nước ngoài, còn tuyến cơ sở vẫn trắng. Cũng rất lạ khi một số ý kiến lại không đồng tình với việc phải có khu vực riêng cho người hút thuốc lá và cấm hoàn toàn việc hút thuốc lá trong nhà trường phổ thông, mà chỉ đồng ý cấm ở … nhà trẻ. TS Lý Ngọc Kính cho biết, Nghị quyết 1315 của Chính phủ về việc cấm hút thuốc lá tại nơi làm việc và nơi công cộng như lớp học, cơ sở y tế, rạp chiếu phim, nhà ga, trên phương tiện giao thông vv… có hiệu lực từ 1/1/2010, nếu vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính từ 50 -100 ngàn đồng. Nhưng thực tế, hầu như chưa thấy xử phạt, hoặc có cũng rất ít, như ở Lào Cai, hơn 1 năm mới xử phạt 10 người với số tiền 1,5 triệu.

TS Lý Ngọc Kính nhấn mạnh: Thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong sớm trên toàn thế giới, vì thế, nếu không có thái độ đúng mức với việc PCTHTL, thì hậu họa với sức khỏe các thế hệ tương lai là khôn lường. Cần tiến hành đồng bộ các biện pháp: tăng thuế, tăng diện tích cảnh báo trên vỏ bao thuốc, xây dựng môi trường không khói thuốc và kết hợp giữa việc tuyên truyền, vận động với xử phạt, để đạt hiệu quả