Trả lại nguyên bản lời thề năm ấy của Trung đoàn Thủ đô
Vào dịp kỉ niệm 50 năm Giải phóng Thủ đô và 60 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (tháng 12/2004), tại vườn hoa Vạn Xuân (Hà Nội), đã khánh thành tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh".
Phần trên bức tượng, bên cạnh hình khối thể hiện quân và dân Thủ đô đang kiên cường chiến đấu, có đắp nổi 7 chữ "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh". Đây là một khẩu hiệu rất nổi tiếng xuyên suốt cuộc trường kì kháng chiến chống Pháp; tuy nhiên trong nhiều năm qua, đã tồn tại một dị bản: "Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh". Người có công tìm lại sự thực lịch sử của khẩu hiệu này, là bà Nguyễn Thị Bích Thuận, nguyên Cục phó Cục Cảnh vệ - Bộ Công an...
 |
| Tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh". |
Một bức điện lịch sử
Sau ngày toàn quốc kháng chiến (19/12/1946), các cơ quan Trung ương di chuyển dần lên căn cứ địa Việt Bắc, thực hiện chủ trương trường kì kháng chiến. Lực lượng vũ trang Liên khu I (gồm Vệ quốc quân, Tự vệ, Thanh niên và Phụ nữ thành Hoàng Diệu, Cảnh sát xung phong...) đã kiên cường chiến đấu tiêu hao sinh lực và kìm chân quân địch trong lòng Hà Nội. Hơn 60 ngày đêm "sống chết với Thủ đô", những người con ưu tú của Thăng Long - Hà Nội ngàn năm đã viết nên bản hùng ca tinh thần yêu nước trong thời đại mới, và họ được mang cái phiên hiệu thân thương là "Trung đoàn Thủ đô".
Trân trọng trước sự dũng cảm hy sinh của quân và dân Hà Nội, tháng 1/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi điện ngợi khen các chiến sĩ đang xả thân bảo vệ từng góc phố, căn nhà của Thủ đô; trong đó, Người nhấn mạnh: "Các em quyết tử để Tổ quốc quyết sinh"... Hồ Chủ tịch khẳng định: Các em là đại biểu cái tinh thần tự tôn, tự lập của dân tộc ta mấy nghìn năm để lại, cái tinh thần quật cường đó đã kinh qua Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám truyền lại cho các em. Nay các em gan góc tiếp tục cái tinh thần bất diệt đó, để truyền lại cho nòi giống Việt
Nhân chứng và cũng là người trực tiếp mã hóa bức điện của Hồ Chủ tịch là bà Nguyễn Thị Bích Thuận. Trong bức điện đó, nội dung nổi bật và quan trọng nhất là "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh"...
Cũng cần có đôi dòng về người đã mã bức điện lịch sử này. Bà Nguyễn Thị Bích Thuận sinh trưởng trong một gia đình công nhân Hà Nội. Bà được giác ngộ cách mạng sớm, tham gia công tác Việt Minh từ năm 1944. Bà Thuận là phu nhân của đồng chí Lê Văn Lương, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, một vị cách mạng tiền bối từng bị tù đày tại Côn Đảo trước năm 1930. Sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, bà Thuận công tác tại Liên khu II - Hà Nội, rồi cơ quan Xứ ủy Bắc Kỳ, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Trần Quốc Hoàn...
Sự nhầm lẫn đáng tiếc
Giữa tháng 9/2009, chúng tôi đến thăm bà Thuận tại nhà riêng trên phố Đội Cấn - Hà Nội. Ngoại tuổi 80, mái đầu bạc trắng nhưng bà Thuận còn khỏe mạnh và tinh tường lắm. Giọng nói sang sảng, đôi mắt tinh anh và sự nhiệt thành của bà khiến người đối thoại luôn có thiện cảm. Bà Thuận mở đầu bằng những hồi ức không thể nào quên: "Về việc này, tôi đã đề cập nhiều lần khi được báo cáo lãnh đạo cấp cao của Trung ương và Hà Nội, cũng như đã phát biểu tại các cuộc tọa đàm, hội thảo về toàn quốc kháng chiến".
Cuối năm 1946, bà Thuận được điều động về cơ quan Xứ ủy Bắc Kỳ nhận nhiệm vụ mới. Đồng chí Trần Quốc Hoàn, Thường vụ Xứ ủy phân công bà Thuận làm công tác mã - dịch các bức điện mật của Trung ương. Ban đầu cơ quan đặt tại một nhà dân ở gần Chùa Láng, rồi chuyển dần ra ngoại thành, đóng tại xã Tây Mỗ - Từ Liêm (Hà Nội).
"Đầu tháng 1/1947, anh Hoàn giao tận tay tôi một bức điện để mã hóa - bà Thuận nhớ lại. Bức điện đó của Hồ Chủ tịch gửi các cán bộ, chiến sĩ mặt trận Liên khu I đang chiến đấu bảo vệ Hà Nội. Đọc bức điện, tôi cảm nhận niềm tin yêu vô hạn của Bác dành cho cán bộ, chiến sĩ đang kiên cường bảo vệ Thủ đô. Từng câu, từng chữ của bức điện đều toát lên tinh thần "Thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ"... Tôi cố trấn tĩnh ghìm nén sự xúc động, không để nước mắt trào ra và tránh mã nhầm câu chữ thiêng liêng của Bác. Tôi không thể quên được lời Bác trong bức điện: "Các em quyết tử để Tổ quốc quyết sinh".
Ít hôm sau, tôi lại dịch bức điện của Trung đoàn Thủ đô gửi Hồ Chủ tịch và Trung ương, do anh Lê Trung Toản ký; trong đó ghi rõ lời thề của cán bộ, chiến sĩ mặt trận Liên khu I "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh". Bức điện lịch sử này, ngoài người viết và người kí điện thì chỉ có anh Trần Quốc Hoàn và tôi biết rõ. Thế nhưng, không hiểu vì lí do gì, trong nhiều năm sau đó, lời thề "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" lại có một dị bản khác là "Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh"; không ít tờ báo khi viết về Toàn quốc kháng chiến đều lặp lại dị bản này, một số đồng chí lãnh đạo cấp cao cũng phát biểu như vậy.
Ngay trên bức tượng kỉ niệm Toàn quốc kháng chiến đặt tại đền Bà Kiệu (đối diện đền Ngọc Sơn, Hoàn Kiếm, Hà Nội) cũng đắp nổi dòng chữ Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh".
Trả lại nguyên bản lời thề năm ấy
Với tinh thần tuyệt đối trung thực và tôn trọng sự thật lịch sử, bà Thuận đã dành nhiều thời gian, công sức báo cáo các đồng chí lãnh đạo, các cơ quan chức năng đề nghị làm rõ, trả lại nguyên bản lời Bác - cũng là lời thề của Trung đoàn Thủ đô.
Bà Thuận kể: "Tôi biết sẽ gặp nhiều khó khăn và trở ngại nhưng trách nhiệm của một nhân chứng được tham gia trực tiếp vào thời khắc lịch sử đáng ghi nhớ của dân tộc, không cho phép tôi im lặng. Nếu không, tôi sẽ có tội với Bác, với anh Hoàn, với các chiến sĩ đã "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh".
Năm 1994, khi đồng chí Phạm Thế Duyệt (nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội) tới thăm đồng chí Lê Văn Lương, bà Thuận đã tranh thủ nêu vấn đề và khẳng định lời Bác là "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh". Năm 1995, bà Thuận viết báo cáo gửi Tổng Bí thư Đỗ Mười và Thường trực Ban Bí thư Đào Duy Tùng... Các đồng chí lãnh đạo cấp cao đều có ý kiến trả lời, ghi nhận đề nghị của bà Thuận và chỉ đạo các cơ quan chức năng nghiên cứu.
Trong một lần gặp đồng chí Lê Xuân Tùng, Bí thư Thành ủy Hà Nội, bà Thuận tiếp tục đề nghị cho sửa lời thề trên tượng đài ở đền Bà Kiệu. Đồng chí Lê Xuân Tùng hỏi lại: "Chị còn lưu giữ được bản gốc của bức điện không?". Bà Thuận giải thích: "Nếu còn giữ được bức điện đó, thì tôi đã chẳng phải vất vả mấy năm nay".
Trong thực tế, ngành Cơ yếu có nguyên tắc rất chặt chẽ để quản lí, lưu giữ và hủy các bức điện mật. Bà Thuận cho biết, sau khi mã hoặc dịch xong bức điện, bà giao lại ngay đồng chí Trần Quốc Hoàn. Trong bối cảnh chiến tranh lan rộng, các cơ quan Trung ương phải di chuyển gấp lên Việt Bắc thì có lẽ, bức điện đã được hủy để bảo mật.
Xuất phát từ những đề nghị của bà Nguyễn Thị Bích Thuận, ngày 28/3/1997, Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội tổ chức tọa đàm xác minh tư liệu xung quanh cụm từ "cảm tử" hay "quyết tử" trong thư Hồ Chủ tịch gửi Trung đoàn Thủ đô (thực ra là bức điện mật).
Bà Thuận đã tham luận, phân tích Bác không dùng từ "cho" hoặc "để cho" - từ của người bề trên với người dưới. Bác dùng từ chuẩn xác, trọn nghĩa, dễ hiểu, dễ thấm, dễ đi vào lòng người. Lời Bác trong bức điện mật lại càng phải trọn ý, thận trọng để lệnh truyền được chấp hành triệt để, không bị hiểu theo nhiều nghĩa (đây cũng là một quy định khi sử dụng điện mật của ngành Cơ yếu). Là người trực tiếp mã bức điện lịch sử này, bà Thuận khẳng định lời Bác là "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh".
Sự việc kéo dài đến giữa năm 2003, Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội tổ chức cuộc tọa đàm về ý tưởng lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của tượng đài xây dựng chuẩn bị kỉ niệm 50 năm Giải phóng Thủ đô (10/10/2004).
Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, xác minh, Thành ủy Hà Nội và Bộ Văn hóa - Thông tin đã xác định: Lời Hồ Chủ tịch viết trong bức điện mật gửi cán bộ, chiến sĩ Liên khu I chiến đấu bảo vệ Hà Nội đầu năm 1947 là "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh"... Đúng ngày 22/12/2004, tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" đã được khánh thành tại vườn hoa Vạn Xuân, với lời thề sắt son đó đắp nổi trên quốc kỳ.
Câu chuyện gần 20 năm bà Nguyễn Thị Bích Thuận dành bao công sức để trả lại đúng sự thực lịch sử lời Bác - lời thề của Trung đoàn Thủ đô, đã thu được kết cục có hậu. Bà Thuận cảm thấy mình đã hoàn thành nhiệm vụ, thanh thản và tự hào đã góp phần làm rõ một sự thật lịch sử. Nhưng khi từ biệt bà Thuận, chúng tôi nhận thấy sự trăn trở của bà: "Gần đây, vẫn còn những bài báo dẫn sai lời Bác. Hơn nữa, trên tượng đài cũ ở đền Bà Kiệu, dòng chữ không đúng với lời Bác vẫn còn nguyên. Mong các nhà báo lên tiếng để giữ gìn sự thực lịch sử" - bà Thuận gửi gắm
