Tôn tạo, bổ sung quần thể di tích nhà Lý tại quê hương Vua Lý Thái Tổ là phù hợp

Chuyện xây dựng đền thờ, tượng đài ghi ơn tưởng nhớ các bậc hiền  nhân có công với dân tộc xưa nay bao giờ cũng là việc hệ trọng. Việc hệ trọng tất cần thái độ cẩn trọng để xem xét thấu đáo mọi khía cạnh liên quan đến công trình giàu ý nghĩa lịch sử như đền thờ Vua Lý Công Uẩn mà Hà Nội dự kiến xây dựng tại Vườn hoa Chí Linh (cũ).

Báo CAND xin giới thiệu ý kiến của một số nhà sử học, văn hóa, kiến trúc sư... xoay quanh đề xuất trên với mong muốn, không một công trình phần việc nào hướng tới kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội khi hoàn thành, khiến chúng ta phải "cáo lỗi với mai sau".

Giáo sư sử học Phan Huy Lê: "Khi chưa tìm thấy vị trí thích đáng, thì tôn tạo, bổ sung quần thể di tích tại quê hương Lý Thái Tổ là rất hay và phù hợp".

Giáo sư Phan Huy Lê nói: "Đến nay, tôi chưa rõ chủ trương này do ai đề xuất và đã được lãnh đạo thành phố phê chuẩn chưa. Tôi chỉ phát biểu ý kiến về vấn đề này như một dự định xây đền thờ Vua Lý Thái Tổ tại Công viên Lý Thái Tổ".

Giáo sư nhấn mạnh: Chúng ta đã biết, Vua Lý Thái Tổ là người sáng lập ra vương triều Lý và kinh thành Thăng Long, mở đầu thời kỳ lịch sử Thăng Long - Hà Nội. Đồng thời mở ra một kỷ nguyên phục hưng đất nước thành công mà giới sử học thường gọi là Kỷ nguyên văn minh Đại Việt, hay Kỷ nguyên văn minh Thăng Long kéo dài từ đời Lý, Trần đến Lê sơ (thế kỷ XI đến XV).

Với vai trò và cống hiến lịch sử lớn lao của ông, nhân dịp tiến tới kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long, việc tôn vinh Vua Lý Thái Tổ là rất cần thiết, thấm đượm đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Hà Nội đã dựng tượng đài Vua Lý Thái Tổ và đặt tên Công viên Lý Thái Tổ tại Vườn hoa Chí Linh (cũ), sau lại đổi tên công viên.

Dù tượng đài và vị trí đặt tượng đài trong công luận vẫn còn ý kiến phân vân, nhưng cần xác nhận là biểu thị một sự tôn vinh đáng trân trọng. Nếu xây dựng đền thờ Vua Lý Thái Tổ tại Hà Nội, theo tôi cũng là một ý tưởng cần xem xét. Nhưng từ ý tưởng đến hiện thực là cả một khoảng cách cần nghiên cứu, suy nghĩ kỹ như quy mô, vị trí, điều kiện cảnh quan, không gian lịch sử văn hóa...

Rất tiếc là những điều kiện này chưa được điều tra, nghiên cứu kỹ nên khi thì đề nghị xây dựng đền trong khu Thành cổ Hà Nội (phía sau điện Kính Thiên), khi thì tại Vườn hoa Bách Thảo, khi thì tại Công viên Lý Thái Tổ... Về hai địa điểm trên tôi đã phát biểu ý kiến, nay xin phát biểu về địa điểm thứ ba.

Công viên Lý Thái Tổ nhìn ra hồ Hoàn Kiếm, ba mặt còn lại đều là kiến trúc hiện đại: Nhà khách Chính phủ vốn là Bắc Bộ phủ xưa, nhà bưu điện, ngân hàng Nhà nước khá đồ sộ, trụ sở HĐND, UBND thành phố... Chúng ta thử hình dung, giữa không gian đô thị hiện đại như vậy, dựng lên một ngôi đền thờ Lý Thái Tổ có phù hợp không. Đền thờ Lý Thái Tổ dù thiết kế thế nào cũng phải mang kiểu dáng cổ truyền. Nếu như vậy rõ ràng sẽ không tương thích với môi trường đô thị ở đây. Hơn nữa còn phá vỡ cả không gian lịch sử văn hóa của khu vực, ảnh hưởng đến cả vị thế tôn vinh của tượng đài Vua Lý Thái Tổ.

Một đền thờ cổ truyền không chỉ có kiến trúc, mà còn phải có cảnh quan, vườn cây xanh... Với địa thế hẹp như công viên Lý Thái Tổ làm sao thể hiện được điều này. Rồi hướng đền nhìn ra tượng đài hay quay lưng lại tượng đài, hướng nào cũng đều bất tiện, thậm chí phạm nghịch lý trong sự tôn vinh.

“Giáo sư nghĩ sao nếu sau khi xây đền thờ Lý Thái Tổ tại Hà Nội, có ý kiến đề xuất cần xây đền thờ Quốc công tiết chế Trần Quốc Tuấn, hay những bậc hiền nhân có công với dân tộc khác?”.

Giáo sư Phan Huy Lê nói: Bởi thế cho nên việc đặt vấn đề xây đền, đài phải cẩn trọng. Nhưng theo ông, nên đa dạng hóa sự tôn vinh, tưởng niệm. Ví như mới đây ở Côn Sơn người ta xây dựng đền thờ Nguyễn Trãi rất đẹp gắn với cảnh quan thiên nhiên. Việc xây đền phải tìm cho ra vị trí thích đáng.

Với đền thờ Lý Thái Tổ, nếu chưa chọn được vị trí đắc địa thì hay nhất là củng cố, bổ sung quần thể di tích nhà Lý tại Từ Sơn, Bắc Ninh. Theo đó, nên tôn vinh xây dựng cao đền Lý Bát Đế, đồng thời xây dựng đền Dương Lôi (đền Sấm) gắn liền với nơi sinh Lý Công Uẩn mà lâu nay chúng ta còn lãng quên.

Giáo sư Phan Huy Lê tỏ ý tưởng, tại vườn hoa Lý Thái Tổ nên dựng một phiến đá hoa cương cỡ lớn, khắc "Chiếu dời đô" bằng cả chữ nho và quốc ngữ, nghiên cứu vị trí đặt hài hòa với cảnh quan và tượng đài là phù hợp.

Kiến trúc sư Nguyễn Trực Luyện - nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam: Không nên đặt vấn đề xây đền Lý Thái Tổ ở Vườn hoa Chí Linh, vì chứa nhiều mâu thuẫn.

Khi hay thông tin dự kiến xây dựng đền Lý Thái Tổ ngay phía sau nơi đặt tượng đài của cụ, kiến trúc sư Nguyễn Trực Luyện lo ngại việc này sẽ làm mất đi không gian kiến trúc đặc trưng, đẹp hiếm hoi còn lại của Hà Nội.

Ông dẫn ra nhiều mâu thuẫn: Thứ nhất, Vườn hoa Chí Linh nằm giữa trung tâm thành phố đã được quy hoạch kiến trúc đô thị hiện đại và khá hoàn chỉnh. Nếu xây đền (kiến trúc cổ truyền, cảnh quan cây cối...) sẽ gặp phải vấn đề không gian dành cho đền và bản thân ngôi đền không phù hợp với nhau. Đền thì cần không gian tĩnh mặc, còn Vườn hoa Chí Linh thì bốn phía xe chạy ngày đêm. Diện tích khu vực này không lớn, xây đền nhỏ thì không xứng với công đức của Lý Thái Tổ. Nếu làm đền lớn thì không gian bé không chứa nổi.

Vườn hoa Chí Linh là không gian kiến trúc đẹp, ảnh hưởng phong cách Pháp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Những công trình xây sau như nhà khách 12 Ngô Quyền... cũng rất hài hòa, không lạc điệu. Nếu xây thêm ngôi đền theo kiến trúc truyền thống trong không gian kiến trúc đã ổn định thì sẽ lạc lõng với bối cảnh xung quanh, không thể hòa nhập. Có lẽ không ai làm đền thờ theo kiểu kiến trúc hiện đại, đấy là cái vướng thứ hai có liên quan đến hình thái kiến trúc của ngôi đền.

Về phương diện quy hoạch, nếu làm đền ở vị trí nhà bát giác hiện nay, mặt trước của ngôi đền sẽ phải hướng ra hồ Hoàn Kiếm, nghĩa là cửa ngôi đền nhìn vào lưng tượng đài Lý Thái Tổ, còn mặt sau đền như bức tường chắn trước quảng trường ngân hàng Nhà nước, vốn là quảng trường đẹp. Xét cả lý luận và thực tiễn, một công trình kiến trúc quay lưng ra quảng trường là nhược điểm lớn.

Thực tế, khi xây tượng đài Lý Thái Tổ nảy sinh nhiều ý kiến khác nhau có liên quan đến chỗ này, nhưng may là có nhà bát giác phía sau như một điểm tựa, che bớt đi. Nghĩa là ta đang có quảng trường đẹp, nay làm đền sẽ phá đi không gian đó. Đây lại thêm một mâu thuẫn nữa.

Suy nghĩ sâu xa hơn về "triết lý" của sự tôn vinh, kiến trúc sư Nguyễn Trực Luyện bày tỏ: "Truyền thống của Việt Nam khi tôn vinh một con người thì làm đền thờ, còn văn hóa của châu Âu đã được chấp nhận như văn hóa đương đại của ta thì tôn vinh một con người bằng tượng đài. Chúng ta đã có tượng đài, giờ lại xây đền thờ nữa thì liệu trong đền có đặt tượng nữa không? Đáp ứng nguyện vọng của nhân dân cũng như khách thập phương khi đến thăm, tưởng nhớ công đức của Vua Lý Thái Tổ, muốn thắp một nén nhang thì cắm ở phía trước tượng đài là đủ.

Vậy nguyên nhân nào khiến việc đề xuất xây dựng công trình giàu ý nghĩa như đền Lý Thái Tổ, hay một vài công trình khác vẫn tồn tại những ý kiến không đồng thuận?

Kiến trúc sư Nguyễn Trực Luyện thẳng thắn góp ý: Tôi thấy có cái gì đó chưa ổn trong cách làm, cách nghiên cứu chuẩn bị của thành phố. Một việc lớn như thế, thì không chỉ người ra chủ trương tâm huyết, ngay cả cách tập hợp ý kiến các nhà lịch sử, văn hóa, kiến trúc, quy hoạch... thậm chí cô đánh máy cũng cần tâm huyết, mới tránh được sơ sót.

Ông đề xuất ý tưởng, khu vực này có thể dựng một phương đình, trong đó có bia lớn khắc Chiếu dời đô để du khách có thể đọc, hiểu về công đức Lý Thái Tổ rồi thưởng ngoạn tượng đài, cảnh quan là đủ.

Giáo sư sử học Lê Văn Lan:

"Tôi đã gợi ý, nếu Hà Nội vẫn nhất định muốn làm... thì chỉ còn một chỗ là nhà bát giác sau tượng đài Lý Thái Tổ. Nhưng chỉ tượng đài ở đó đã chật rồi, giờ lại xây thêm đền thờ ở một trung tâm không có giá trị tín ngưỡng tâm linh là vườn hoa Nhà kèn ngay trước quảng trường ngân hàng Nhà nước. Vị trí không đắc địa, không gian chật chội, thiếu giá trị tâm linh. Thờ phụng Vua Lý Thái Tổ ở đó vừa không đắc địa, vừa thiếu khả thi”.

Giáo sư bày tỏ quan điểm: "Không nên xây đền thờ Lý Thái Tổ ở Hà Nội nữa, vì đã có đền thờ Ngài ở quê hương Bắc Ninh và đã có tượng đài Ngài ở Hà Nội rồi...".

Ông Dương Trung Quốc - Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam: Đã thành tập quán truyền thống trong lịch sử, thì không nên đặt vấn đề xây đền thờ Lý Thái Tổ tại Hà Nội nữa.

Tôn vinh công đức của Vua Lý Thái Tổ, người có công chọn Hà Nội ngày nay làm kinh đô Thăng Long gắn với nền văn hiến Đại Việt đúng vào dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội bằng việc xây đền thờ là một ý nguyện tốt đẹp.

Nhưng theo tập quán truyền thống, dường như đền thờ các vị Vua không đặt ở kinh đô mà đặt tại quê hương. Chẳng hạn, triều Lê thì ở Lam Kinh (Thanh Hóa), triều Trần ở Thiên Trường (Nam Định), triều Lý ở Kinh Bắc (Bắc Ninh). Hà Nội từng là kinh đô Thăng Long, nhưng không thấy các vị tiên đế của các triều Lý, Trần, Lê...

Ông nói thêm, gần đây khi trao đổi với nhiều người dân Bắc Ninh, ông cảm nhận sự không đồng tình của họ với việc xây đền thờ Ngài ở Hà Nội. Đã có quần thể di tích các vị Vua đời Lý ở Bắc Ninh, mà đường đi từ Hà Nội đến đó không bao xa.

Ông Dương Trung Quốc bày tỏ, đã thành tập quán trong lịch sử thì không nên đặt vấn đề xây dựng đền Lý Thái Tổ ở Hà Nội nữa.

Tiến sĩ Trần Hanh - nguyên Vụ trưởng Vụ Kiến trúc quy hoạch Bộ Xây dựng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc: Nếu xây đền thờ Vua Lý Thái Tổ thì phải chọn bằng được không gian hoành tráng, xứng với công đức của cụ.

Trải qua nhiều cương vị công tác có liên quan đến quy hoạch đô thị, nhất là đối với Hà Nội, Tiến sĩ Trần Hanh cho rằng khuôn viên kiến trúc Vườn hoa Chí Linh như hiện nay là hoàn chỉnh, không nên xây công trình thêm nữa. Vì nếu làm như vậy sẽ phá vỡ cảnh quan đẹp vốn ít có ở Hà Nội.

Chúng ta đã dựng tượng Vua Lý Thái Tổ ngoài trời, không cần đặt vấn đề xây đền trong một phạm vi quá nhỏ hẹp như vậy. Giả thiết Hà Nội vẫn muốn có công trình nhằm tôn vinh cụ thì phải tìm bằng được một vị trí khác hoành tráng, đáp ứng với yêu cầu chứ không phải là chỗ đó.

Thay cho lời kết

Qua báo chí, Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Hà Nội sau khi bày tỏ quan điểm đầy tính xây dựng xung quanh sự kiện này đã "Ao ước có phép mầu nhiệm nào để biến số tiền dự định xây dựng một ngôi đền không mấy ý nghĩa, thành khoản tiền đầu tư tu sửa, nâng cấp các đình Dương Lôi, đền Lý Triều Thánh Mẫu (ở Dương Lôi), đền Đô, chùa Dận (ở Đình Bảng, Từ Sơn), chùa Cổ Pháp (ở Đại Đình) và các di tích ở Hoa Lâm (Mai Lâm, Đông Anh)... thì hẳn lễ kỷ niệm một ngàn năm Thăng Long - Hà Nội sẽ trọn vẹn...".

Cùng nguồn cảm xúc hướng về 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, người viết bài này nghĩ rằng, dù công trình phần việc ở Bắc Ninh hay Hà Nội, thì điều quan trọng là chúng ta "Dâng gì cho Thăng Long - Hà Nội 1.000 năm tuổi" cho thật ý nghĩa xứng với tầm vóc to lớn của vị Vua anh minh Lý Công Uẩn. Như thế, sẽ tạo nên sự đồng thuận cho những công trình tràn đầy ý nghĩa tôn vinh