Sông Ngân Sơn, Phú Yên: Tái phát nạn khai thác cát trái phép

Trong buổi sáng cuối tháng tư đầy nắng gió, tôi đi ven bờ bãi đoạn sông chừng một cây số từ phía thượng lưu đập Tam Giang qua phía Tây cầu Ngân Sơn trên tuyến QL1A tận mắt nhìn thấy những chiếc xuồng máy từ những bãi bồi giữa sông chở đầy ắp cát chạy hối hả vào bờ.

Ở phía Tây bờ Nam cầu Ngân Sơn thuộc thị trấn Chí Thạnh có tới 6 chiếc ôtô trung tải đang dừng ven sông để những nhóm nhân công xúc cát lên xe. Trong vai người đi mua cát, tôi bước đến bên nhóm người đang ngồi nghỉ giải lao trong quán giải khát "dã chiến" để hỏi giá cả.

Xe tải vận chuyển cát khai thác trái phép ở sông Ngân Sơn. Ảnh: H.T..

Một thanh niên mặc chiếc áo xanh đẫm mồ hôi chỉ tay về phía ca bin xe trung tải đang lùi vào bãi cát rồi bảo: "Muốn biết giá cả cụ thể thì hỏi ông chủ". Khi cửa ca bin bên trái vừa mở, tôi nhận ra người đàn ông đang mặc chiếc áo may ô, vóc dáng hơi thấp, nhưng trông rất khoẻ mạnh.

Nghe tôi hỏi giá cát, ông ta bước xuống hỏi: "Giao tới đâu, mua nhiều hay ít?". Tôi giả vờ như mình đang xây dựng nhà cách đó gần chục cây số, nên bảo "Chở tới thôn Phú Tân, xã An Cư". Không cần tính toán, ông chủ phán một câu nhanh gọn "Một xe cát xây ba trăm, cát tô ba trăm ba chục ngàn".

Rời bãi cát phía Tây bờ Nam cầu Ngân Sơn, tôi đi xe máy xuôi phía hữu ngạn dòng sông xuống hướng cầu Lò Gốm - địa bàn giáp ranh giữa thị trấn Chí Thạnh và xã An Thạch. Ở đó cũng có một bãi tập kết cát do những chiếc xuồng khai thác trái phép từ ngoài sông đưa vào.

Tương tự như thế, xuồng máy và xe tải cũng đang hoạt động tấp nập ở bãi tập kết cát phía Tây bờ Bắc cầu Ngân Sơn thuộc địa phận thôn Phú Mỹ, xã An Dân. Qua tìm hiểu chúng tôi được biết cách đây hơn bốn năm, cơ quan chức năng cho phép 4 hộ khai thác cát bằng máy hút, nhưng sau đó họ không thực hiện đúng quy trình về thăm dò, thiết kế mỏ cát, kế hoạch khai thác… Do không chấp hành nên 3 máy hút cát đã bị Phòng Tài nguyên - Môi trường huyện Tuy An lập biên bản tạm giữ và xử lý từ cuối năm 2006.

Cũng từ đó, trên một đoạn sông Ngân Sơn xuất hiện những chiếc xuồng chèo, xuồng máy khai thác cát. Lúc đầu chỉ có 6 hộ gia đình ở thị trấn Chí Thạnh, xã An Dân, An Thạch với 5 xuồng máy, 3 xuồng chèo, nhưng theo một cán bộ Phòng Tài nguyên - Môi trường huyện Tuy An cho biết đến giữa năm ngoái "đội quân" khai thác cát trái phép trên sông Ngân Sơn có tới 19 xuồng máy và 4 xuồng chèo, mỗi xuồng có từ 2 đến 3 lao động, tải trọng khoảng 1m³ cát.

Ít nhất mỗi ngày một xuồng khai thác từ 5 đến 7m³, khi cao điểm có thể tăng lên gấp đôi. UBND huyện Tuy An đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo Phòng Tài nguyên - Môi trường phối hợp chính quyền các xã An Dân, An Thạch, thị trấn Chí Thạnh triển khai nhiều biện pháp vận động kết hợp truy chặn nạn khai thác cát trái phép, lập biên bản xử lý nhiều trường hợp.

Thế nhưng sau khi đoàn kiểm tra rút lui thì mọi chuyện vẫn như cũ. Ngay cả đội kiểm tra liên ngành cũng đã được thành lập để xử lý vi phạm trên lĩnh vực khoáng sản, nhưng sau một thời gian hoạt động cầm chừng, đến nay gần như tổ chức này chỉ còn tên gọi trên giấy!?

Có ý kiến cho rằng việc khai thác cát ở những bãi bồi sẽ tích trữ được lượng nước rất lớn ở phía thượng lưu đập Tam Giang để phục vụ sản xuất nông nghiệp và không làm biến đổi dòng chảy. Tuy nhiên, đó chỉ là nhận xét bằng cảm quan, còn hậu quả lâu dài do nạn khai thác cát bừa bãi, trái phép gây ra ở đây không thể lường được khi mưa lũ hoành hành.

Để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên khoáng sản ở địa phương, đã đến lúc cần sớm hình thành một hợp tác xã hoặc tổ hợp tác khai thác cát chuyên trách sau khi các cơ quan chức năng khảo sát, quy hoạch, thăm dò, đánh giá trữ lượng, tác động môi trường và phê duyệt kế hoạch khai thác khoáng sản cát trên sông Ngân Sơn