Số phận buồn của loài ốc mã đao

Trong vòng vây thợ săn!

Cách trung tâm TP Vũng Tàu 40km và cách TP HCM 80km, chờ đến khi nước giựt để lộ những bãi đất bồi nối giữa cửa sông với cửa biển, hơn chục người gồm đàn ông, phụ nữ lẫn trẻ em đang ngồi dưới ghềnh gộp của những tán rừng đước liền túa xuống săn con ốc móng. Cả thảy họ mê mải dán mắt xuống mặt nước đen đen màu bùn đất kiếm tìm hơi thở của ốc móng tay đặng moi nó lên. Tình, 22 tuổi, gầy đét, da dẻ tái mét, hậu quả của những năm tháng trầm mình trong giá lạnh thổ lộ: "Lúc trước em đi cào nghêu thuê tại huyện Cần Giờ (TP HCM) rất cực.

Vào tháng 9-10, con nước hạ vào lúc 2-3h sáng nên phải mần nghêu vào giờ này, nước và gió biển quất lạnh thấu xương. Đi cào nghêu vừa khổ vừa rất nguy hiểm. Chuyện bị vỏ sò, mảnh chai cắt chân, bị cá đuối quất ngất trên biển, bị đất sụp… diễn ra hà rầm". Tình nhấn giọng: "Từ khi con móng tay ở Long Sơn rộ lên, em và nhiều người khác chuyển nghề liền. Săn loài này không cực mà chỉ cần kinh nghiệm. Bãi bồi này có hàng trăm ngàn lỗ xì (bọt nước nhỏ phun lên từ mặt đất sâm sấp nước), muốn sống được thì mình phải biết phân biệt lỗ xì nào do thiên nhiên tự tạo hay do con móng tay xả ra mà tóm nó".

Ăn phiêu sinh vật, sống trong cát bùn ở cửa biển, theo các thợ săn, không thể tóm được ốc móng tay khi thủy triều lên mà phải đợi lúc con nước xuống, khi đó, từ dưới lòng đất, "móng tay" sẽ trồi lên ăn phù du. Một chị tên Mai, mô tả: "Với cái chân thật mạnh và nhanh, khi thấy động là móng tay nhanh chóng lủi sâu xuống cát. Phát hiện lỗ xì do ốc móng tay tạo nên, mình chỉ việc thọc chiếc gậy lưỡi sắt móc sâu vào mặt đất là moi lên thành công chiến lợi phẩm". Nhón tay bốc con ốc móng tay vừa moi được cho vào rổ, chị Mai giọng thì thào: "Ốc móng tay mới rộ khoảng 2 năm trở lại. Trước khi lên đời, ốc móng tay đặc lềnh xứ biển, chẳng ai thèm ăn. Đến khi nó được nhiều khách sành ăn dòm ngó và dần tiến công vào các quán đặc sản thì giá tăng nhiệt. Sự khan hiếm bắt đầu từ đây".

Môi trường biển bị ô nhiễm cũng là căn nguyên khiến con mã đao vắng bóng trên bãi bờ Long Sơn.

Móng tay phận đắng cay!

Mới 40 tuổi nhưng già nua như người ở độ tuổi 60 do hậu quả của những tháng năm "bán mặt cho biển, bán lưng cho trời, sống đời cơ khổ, anh Hùng, chồng chị Mai cho biết: "Lúc móng tay mới lên đời, mỗi ngày chỉ riêng tôi bắt chín, mười ký là chuyện bình thường. Lúc đó móng tay nhiều nên thọc móc luôn tay. Giá mỗi kí lô chủ vựa thu vô từ 15.000-20.000 đồng nên thu nhập cũng bộn. Đến khi giá móng tay tăng gấp đôi thì quân số chúng vơi lắm rồi. Hôm nào kịch kim lắm tôi cũng gom được non ba ký".

Ông Tám Te, lão ngư có hơn 50 năm gắn đời với con nước trước khi đi sâu vào sự vắng bóng của con móng tay đã không ngớt lời thở than về thái độ đối xử tệ bạc của con người với tự nhiên. Theo ông, thời trước cá-tôm-cua-ốc các loại ở Long Sơn "bát ngát". Dù đấy là nguồn thức ăn chính nhưng cộng đồng dân cư Long Sơn không vì thế mà phí phạm. "Khi vung tay thả lưới, ai nấy đều biết chọn lọc, giữ tôm cá cho mùa sau, cho đời sau bằng việc không đánh bắt con non hay vào mùa chúng sinh sản. Cánh ngư phủ cũng không ai đánh bắt thủy hải sản bằng thuốc nổ, hóa chất bao giờ". Đáng buồn là đạo lý này đã và đang bị sức ép của đời sống cơm gạo phá vỡ! Theo ông Tám, trong đám bụi mờ đầy ảm đạm, như nhiều loài thủy hải sản bị loài người dòm ngó, mật độ ốc móng tay từ dày đặc nay "thưa thê thảm". Không những thế, chất lượng nòi giống của loài 2 mảnh này cũng lâm vào cảnh nguy nan.

Không phải vô cớ mà thiên nhiên sản sinh ra "đứa con móng tay" tại vùng sông nước ở xã đảo Long Sơn. Móng tay có vai trò làm tơi đất, chúng ăn phù du, chất hữu cơ làm sạch dòng chảy. Chúng cũng là nguồn thức ăn của một số loài cá, cua. "Trong tình trạng quân số và chất lượng nòi giống con móng tay ngày càng hạn chế so với khởi điểm, chắc rằng hệ sinh thái tại bờ bãi Long Sơn không thể tránh khỏi tình trạng bị đảo lộn, mất cân bằng". Dứt lời, ông Tám lầm lũi tiến về phía mặt trời lặn với câu nói buông dài: "Hồi trước vùng này có con chình hoa, con cá thòi lòi nhưng người ta săn riết, bắt riết rồi cũng cạn. Số phận của con móng tay mai này chắc cũng không ngoại lệ!".

Trong cuốn Từ điển Động vật và khoáng vật làm thuốc ở Việt Nam (NXB Y học - 1998), Tiến sĩ sinh học Võ Văn Chi, ghi: Mã đao (móng tay) sống ở nền đáy theo tư thế thẳng đứng, chân phía dưới. Loài này ở biển nhiệt đới và ôn đới, có vị mặn, tính mát, được dùng trị bứu nước (thủy anh), bứu khí (khí anh), đờm loãng. Tuệ Tĩnh viết trong Nam Dược Thần Hiệu: Mã đao vị cay, tính hàn, không độc, lợi thủy, tiêu đàm, trị cục bứu, đái ra sỏi, bạch đới và nóng ngoài da…