Phú Yên: Đâu là nguyên nhân của trận lụt thế kỷ?

Nhắc tới thảm họa thiên tai, không một người dân nào ở Phú Yên lãng quên được trận lũ lịch sử chưa từng có hơn 70 thập kỷ qua đã tàn phá thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản trên địa bàn tỉnh hồi đầu tháng 11/2009, mà tâm điểm là huyện Đồng Xuân, Tuy An và thị xã Sông Cầu.

80 người chết, 95 người bị thương, 1.642 ngôi nhà bị lũ cuốn trôi, sập đổ, 2.611 ngôi nhà, hàng trăm công trình trường học, trạm y tế, công sở, hệ thống giao thông thủy lợi, điện lực viễn thông... bị nhấn chìm trong biển nước và hư hỏng, tổng thiệt hại tài sản hơn 3.000 tỷ đồng là những con số đầy ắp nỗi đau!

Cơn lũ đi qua, người dân phải trông chờ sự hỗ trợ của Đảng, Nhà nước cùng nhiều tổ chức xã hội - từ thiện và các nhà hảo tâm mọi miền đất nước để gượng dậy từ đổ nát tang thương. Thế nhưng câu hỏi đặt ra đằng sau trận lũ quét kinh hoàng vẫn chưa được các nhà chức trách "mổ xẻ", lý giải nguyên nhân.

"Lá chắn xanh" phòng hộ ở phía Nam rừng Hòn Bồ đã bị chọc thủng.

Xóm Trường, xã Xuân Quang 2, huyện Đồng Xuân vốn là nơi cơn lũ cướp đoạt sinh mệnh 18 người dân và xóa sạch hàng chục ngôi nhà, giờ đã được di dời tái định cư. Điều lạ lùng là kết quả quan trắc trên sông Kỳ Lộ tại Hà Bằng lúc 19h ngày 2/11/2009 chỉ đến mức 7,65m, lượng mưa đo được trong ngày 174mm, nhưng đến 23h đêm hôm đó, đỉnh lũ đột biến tăng 13.47m, vượt mức báo động 3 tới 3,97m.

Có ba nhận định nguyên nhân nhưng không đủ cơ sở thuyết phục. Bởi lẽ hồ chứa nước Phú Xuân và đập Đá Vãi không bị vỡ như nhiều người đồn đoán; trên các sông suối phía thượng nguồn huyện Đồng Xuân, Tuy An và thị xã Sông Cầu chưa xây dựng công trình thủy điện nào, nên không thể nói hồ thủy điện xả lũ.

Và nếu mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn Gia Lai thì nước lũ đổ xuống sông Ba gây ngập lụt vùng hạ lưu đồng bằng Tuy Hòa ở phía Nam Phú Yên, vì phía Tây, Tây Bắc đã có dãy núi La Hiên ở huyện Đồng Xuân và cao nguyên Vân Hòa, huyện Sơn Hòa tạo thành "lá chắn" hữu hiệu.

Chỉ còn một nguyên nhân thu hút sự quan tâm của dư luận là nạn phá rừng phòng hộ đầu nguồn đã gây ra hiểm họa lũ lụt ở địa bàn phía Bắc Phú Yên. Một minh chứng rõ nét là giữa năm 2008, UBND tỉnh Phú Yên cho phép Công ty TNHH Bình Nam ở Bình Định đầu tư dự án trồng rừng ở 3 xã Xuân Quang 1, Xuân Quang 2, Xuân Lãnh với diện tích 3.185ha theo Quyết định phê duyệt quy hoạch chi tiết số 873/QĐ-UBND ngày 29/5/2008, trong đó có hàng ngàn hécta rừng và đất rừng đã giao cho người dân khoanh nuôi, bảo vệ hơn 10 năm về trước.

Một tháng sau chủ đầu tư chỉ lập báo cáo "kết quả điều tra hiện trạng đất đai" kèm theo Công văn 03/TTQH ngày 25/6 của Trung tâm Quy hoạch thiết kế NN-PTNT Phú Yên xác nhận hiện trạng đất Ic, nhưng ngay hôm sau (26/6) Giám đốc Sở NN-PTNT Phú Yên ký Văn bản 300/SNN cho phép "xử lý thực bì bằng phương pháp phát trắng toàn diện đối với trạng thái rừng I c".

Bất chấp yêu cầu "không được phát dọn những cây mục đích có đường kính từ 10cm, cây sinh trưởng, phát triển bình thường, cây không cong queo, sâu bệnh, nhằm mục đích giữ lại cây bản địa và góp phần hạn chế tình trạng xói mòn…", những ngày sau đó, chủ đầu tư phát dọn trắng cánh rừng phía Nam Hòn Bồ.

Sau đó, toàn bộ khu rừng bị đốt cháy trơ trụi, khiến người dân bất bình. Chính Sở NN-PTNT Phú Yên căn cứ báo cáo kết quả khảo sát của chủ đầu tư và xác nhận của Trung tâm Quy hoạch thiết kế NN-PTNT Phú Yên để cho phép phát dọn thực bì. Thế nhưng tại Báo cáo số 116/BC-SNN ngày 18/8/2008, cơ quan này lại thừa nhận "Việc kiểm tra xác định diện tích đất lâm nghiệp trạng thái Ic không thể thực hiện, vì thời gian không đảm bảo, phạm vi diện tích vùng dự án rộng".

Tại thời điểm này, hồ sơ thiết kế trồng rừng, biên bản cắm mốc bàn giao thực địa, báo cáo đánh giá tác động môi trường chưa có, đường băng cản lửa chưa thiết lập… nhưng Công ty TNHH Bình Nam đã phát dọn 327ha rừng!

Chưa hết, trước khi chặt dọn thực bì để bán, chủ đầu tư chưa lập thủ tục thuê đất, cơ quan thẩm quyền chưa ban hành quyết định thu hồi đất, thậm chí chưa lập phương án sử dụng đất, phương án liên doanh trồng rừng trên 2.890,8ha đất Nhà nước đã giao cho dân khoanh nuôi, bảo vệ rừng theo phê duyệt của tỉnh…

Nhiều cây rừng tự nhiên có đường kính trên 10cm, cây bản địa có khả năng chống xói mòn đều bị triệt hạ.

Rất nhiều cánh rừng tự nhiên ở huyện Đồng Xuân cần khoanh nuôi, bảo vệ đã bị triệt hạ, thế nhưng có quan chức còn biện bạch rằng, nạn phá rừng gây lũ lụt chỉ là nguyên nhân cộng hưởng! Vậy đâu là nguyên nhân chính gây ra lũ quét?

Đã đến lúc tỉnh Phú Yên cần mở cuộc hội thảo với sự tham dự của các nhà khoa học để làm rõ sự thật. Mặt khác rất cần có một cuộc thanh tra chuyên đề về quản lý, sử dụng và đánh giá hiện trạng rừng ở Đồng Xuân để xử lý vi phạm, đồng thời xem xét việc phát dọn những cánh rừng tự nhiên cần khoanh nuôi, tái sinh để lấy đất đầu tư trồng rừng nguyên liệu giấy có phù hợp hay không?