Làm hàng mã cũng chuyên môn hóa, công nghệ cao

Có lẽ, hiếm có xã nào ở nông thôn nước ta lại có tỷ lệ hộ khá, giàu trên 80% như ở xã Song Hồ, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh). Song Hồ là vùng đất nổi tiếng vùng kinh Bắc vì có nghề làm tranh Đông Hồ, nhưng nay đã chuyển sang làm nghề hàng mã - một nghề khá "thời thượng" do nhu cầu tín ngưỡng của người dân.

Công nghệ làm hàng mã cũng biến chuyển theo thời gian và đến nay nó đã rất hiện đại, bất cứ trên trần gian có thứ gì thì hàng mã cho người cõi âm đều có thứ ấy. Dù trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế, nhưng làng nghề này luôn tấp nập kẻ mua người bán, rất sôi động.

Hàng mã bị đánh cắp công nghệ

Đến Song Hồ những ngày này, khi mà ngày rằm tháng 7 đang cận kề, chúng tôi bắt gặp không khí mua bán hàng mã ở đây rất sôi động.

Theo tín ngưỡng dân gian, rằm tháng bảy còn gọi là ngày lễ Vu Lan, ngày đại lễ báo hiếu cha mẹ, ông bà, tổ tiên đã khuất; hay là ngày xá tội vong nhân, ngày cúng chúng sinh nên hầu như nhà nào cũng mua đồ hàng mã về cúng rồi đem hoá thành tro, mong rằng cha mẹ, ông bà, tổ tiên ở dưới cõi âm sẽ nhận được.

Xuất phát từ tín ngưỡng đó, nghề làm hàng mã đã phất lên nhanh chóng và công nghệ sản xuất cũng ngày càng hiện đại. Đi trên đường làng thôn Đạo Tú, xã Song Hồ, chúng tôi dễ dàng nhận thấy rất nhiều hộ dân làm nghề vàng mã. Nguyên liệu là các loại giấy đa dạng về sắc màu xếp thành chồng để ngay ở lối vào nhà. Chúng tôi còn có phát hiện thú vị là mỗi hộ gia đình lại sản xuất một hoặc hai sản phẩm phục vụ người cõi âm riêng.

Nói như ông chủ hộ chuyên sản xuất mũ cho người âm, đây là cách thể hiện tính... chuyên môn hóa cao. Có hộ chỉ chuyên làm mũ, nhưng mỗi ngày cũng tung ra thị trường gần 10 loại khác nhau. Mũ cho người lớn, trẻ nhỏ, nam, nữ... Khác nhau về kích cỡ đã đành, lại còn đa dạng về màu sắc, kiểu dáng. Có hộ chỉ chuyên làm xe máy, lên khung, lên giày dép, hài, hia, gấp quần áo...

Nhìn cô bé mới 8 tuổi tạo dáng và dán những chiếc mũ rất thành thạo, tôi tỏ vẻ ngạc nhiên. Thấy vậy, anh Vui, chủ một hộ làm mũ khoe: "Ở làng này cháu nào cũng được đào tạo ở "trường đại học hàng mã"".

Chở “ngựa mã” đến bán buôn cho đại lý chuyên kinh doanh hàng mã.

Nếu như trước đây, nghề hàng mã hoàn toàn sản xuất thủ công thì nay đã sản xuất bằng công nghệ như máy in màu, máy photo màu, máy cắt bằng điện. Hàng mã có 2 loại: Loại kỹ, đẹp, giá cao chủ yếu tiêu thụ ở Hà Nội, Hải Phòng; còn loại dân dã thường mang đi các tỉnh lẻ tiêu thụ.

Từ những đồ truyền thống như ngựa, thuyền rồng, hài, hia, hàng mã giờ có đầy đủ đồ hiện đại như nồi cơm điện, đầu kỹ thuật số, bếp gas, lò vi sóng, máy giặt, điều hòa…Hàng mã ngoài tiền "đôla âm phủ" giờ đã có tiền mệnh giá 500 nghìn đồng, trông y như thật, chỉ khác một chút hoa văn.

Khi 1 hộ gia đình ở đây sản xuất ra loại tiền hàng mã này, thị trường đắt hàng như tôm tươi, giá bán 40 nghìn đồng/thếp. Nhưng công nghệ này nhanh chóng bị đánh cắp, chỉ 1 tuần sau người ta ồ ạt sản xuất ra loại tiền này, giá hạ xuống còn 19 nghìn đồng/thếp.

Theo ông Nguyễn Văn Tuân, Phó Chủ tịch UBND xã Song Hồ thì nghề hàng mã không giữ được bí quyết và càng không bảo vệ được thương hiệu vì hàng nhái rất nhiều.

Người dân ở làng nghề này rất chịu khó tìm tòi, liên tục sáng chế ra nhiều mẫu mã mới, hợp thời thượng, được thị trường ưa chuộng nhưng chưa hộ sản xuất nào nghĩ đến việc bảo vệ thương hiệu hay đăng ký quyền sở hữu trí tuệ. Rất nhiều hộ sáng chế ra được mẫu mã mới, chỉ vài ngày sau đã bị các hộ khác đánh cắp mẫu mã, công nghệ ngay.

Phất lên nhờ hàng mã

Khác với tưởng tượng của chúng tôi, nhiều làng nghề "sống dở chết dở", thậm chí còn phải chuyển đổi ngành nghề do cuộc khủng hoảng kinh tế thì làng nghề hàng mã ở Song Hồ vẫn tiếp tục phất lên nhanh chóng.

Khủng hoảng kinh tế không ảnh hưởng gì đến làng nghề này, thậm chí sức tiêu thụ của nó còn cao hơn nhiều so với năm ngoái. Ngoài các ngày lễ thì hàng mã ở đây được sản xuất và buôn bán quanh năm. Đi dọc quanh xã đâu đâu chúng tôi cũng thấy người dân chở hàng mã bằng xe máy ra điểm tập kết để đưa lên ôtô đi các tỉnh tiêu thụ.

Ông Nguyễn Đức Hà, chủ đại lý hàng mã chỉ vào xe ôtô tải cao chất ngất cho biết: "Xe hàng này chở về bán ở khu vực gần biên giới. Có đợt 27/7, một số nghĩa trang đặt mua hàng nghìn bộ quần áo về đốt cho các liệt sĩ". Cả làng nghề sản xuất, buôn bán rầm rập suốt đêm, điều đó cho thấy tốc độ tiêu thụ của thị trường là rất lớn. Ông Nguyễn Văn Tuân hồ hởi khoe: "Hàng mã của Song Hồ có mặt ở các tỉnh phía Bắc, miền Trung và tới đây là sẽ Nam tiến".

Sự chuyển đổi nghề của người dân ở vùng đất có nghề làm tranh Đông Hồ nổi tiếng cho thấy sự thích ứng nhanh với nhu cầu của xã hội. Cả xã Song Hồ có 1.200 hộ thì có tới 80% số hộ làm nghề hàng mã. Quả là ngạc nhiên khi số hộ khá, giàu của Song Hồ lại chiếm hơn 80% - một mơ ước của bất cứ làng quê nào.

Rất nhiều người lao động ở các xã khác đến Song Hồ làm thuê, rồi học nghề về sản xuất. Thế nhưng, thương hiệu hàng mã Song Hồ chỉ có một và đã xuất hiện rất nhiều tỷ phú làng quê như chủ các đại lý hàng mã Nguyễn Ngọc Tôn, Nguyễn Đức Thơm, Nguyễn Như Đoài ở thôn Đặng Tú.

Người dân Song Hồ trở thành chủ cơ sở sản xuất, họ chỉ sản xuất giấy, cắt sẵn rồi thuê nhân công dán thành sản phẩm. Theo ông Tuân, Song Hồ hiện còn 3 nghề chính: Làm tranh, sản xuất giấy màu và làm hàng mã. Hiện chỉ còn giấy làm hài, hia, mũ, tivi, xe máy cho quan đi thì phải bôi phẩm, còn lại cơ bản là mua giấy đã có đủ màu sẵn, do đó môi trường, nguồn nước ở làng nghề không còn lắng đọng và ô nhiễm như trước.

Mỗi ngày làng nghề Song Hồ cung cấp ra thị trường hàng chục nghìn sản phẩm hàng mã, mang lại thu nhập kinh tế cao. Tuy nhiên, mỗi ngày làng nghề này cũng thải ra môi trường 2 tấn rác, ô nhiễm môi trường là điều mà làng nghề này đang phải đối mặt