Báo động tình trạng khai thác than "thổ phỉ"

Tấp nập khai trường than "thổ phỉ"

Theo chân các cán bộ của mỏ than Phấn Mễ, chúng tôi đến xóm Cẩm 3, xã Phục Linh, huyện Đại Từ (nằm trong vành đai của mỏ than Phấn Mễ). Hoạt động khai thác than "thổ phỉ" ở đây diễn ra rất sôi động, có gần 20 giếng than và hàng chục người dân thi nhau đào bới dưới những hố sâu từ 30 đến 100m và dùng tời kéo từng gầu than lên mặt đất. Nhà nào có tiền thì đứng ra làm chủ, đầu tư mua máy móc, thuê lao động đào giếng than và khai thác ngay trên đất vườn, ruộng, thậm chí ngay sân nhà mình. Người dân ở đây cho biết tiền đầu tư đào giếng than, trung bình 1m độ sâu mất gần 1 triệu đồng.

Còn thuê công nhân đào than thì trả tiền theo ca, mỗi ca 12 giờ đồng hồ, đối với người làm than ở dưới giếng được trả 150.000đ/ một ca, còn người kéo tời trên mặt đất và vận chuyển than được từ 60.000đ - 100.000đ. Những giếng than "thổ phỉ" này hoạt động liên tục, nhưng nhộn nhịp nhất là vào ban đêm để tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng. Mỗi ngày đêm, có những giếng than có 6 - 7 công nhân có thể làm được trên 20 mét khối than và bán cho các hộ thu gom với số tiền khoảng 20 triệu đồng.

Ở khu vực núi Tán, xã Phục Linh (không thuộc vành đai của Mỏ than Phấn Mễ) cũng có 7 điểm khai thác than trái phép, người dân kéo điện lên các sườn núi, dựng lán, căng bạt để sinh hoạt, ăn ở ngay tại chỗ cho tiện.

Hiểm họa từ những giếng than

Những giếng than này sâu hàng chục mét và có nhiều địa đạo đi ngang dưới lòng đất theo vỉa than, có đường dài tới cả trăm mét, miệng của giếng than có kích thước từ 1,2 đến 1,5m², thành giếng được chèn chống bằng các loại gỗ tạp hoặc tre, đường dây điện được dòng xuống dưới giếng để chiếu sáng phục vụ cho việc đào than.

Ông Nguyễn Văn Tráng - Phó phòng Kỹ thuật, Công nghệ - mỏ than Phấn Mễ  cho biết: Những giếng than "thổ phỉ" này không đảm bảo an toàn về thông gió, thoát nước không đúng quy trình kỹ thuật, sử dụng điện trái phép, người lao động không được đào tạo cơ bản về hầm lò, không có trang bị bảo hộ lao động. Than có hàm lượng khí mêtan lớn, nếu có vật dụng sinh lửa rất dễ xảy ra cháy nổ.

Hoạt động khai thác than "thổ phỉ" nhộn nhịp tại xóm Cẩm 3, xã Phục Linh, huyện Đại Từ. (Ảnh chụp ngày 29/10/2010).

Thực tế đã xảy ra vụ tai nạn thảm khốc từ khai thác than trái phép. 3h sáng 26/7/2010 tại một giếng than "thổ phỉ" ở xóm Cẩm 3, xã Phục Linh do cháy nổ khí mêtan làm 4 người đang đào bới than ở dưới giếng bị bỏng nặng từ 70% đến trên 90% và sau đó đều đã tử vong. Theo người dân địa phương cho biết, tại các giếng than "thổ phỉ" đã xảy ra một số vụ tai nạn, nhẹ thì bị thương, nặng thì chết người. Khi xảy ra tai nạn giữa chủ than và người làm thuê bị nạn thường thỏa thuận bồi thường cho nhau chứ không báo chính quyền.

Trách nhiệm quản lý thuộc về ai?

Tình trạng khai thác than trái phép trên địa bàn hai xã Phục Linh và Hà Thượng diễn ra từ nhiều năm nay, nhưng nhộn nhịp bắt đầu từ năm 2009. Ngày 16/8/2008, mỏ than Phấn Mễ thuộc Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên công bố phương án tổng thể mở rộng vành đai M3 của mỏ, theo đó có 193 hộ dân ở các xóm Cẩm 1, Cẩm 2 và Cẩm 3, xã Phục Linh bị thu hồi đất thổ cư, đất nông nghiệp với diện tích 26ha, trong số đó có 47 hộ phải di dời nhà ở. Đến nay có khoảng 50% số hộ đã di dời nhà ở, số hộ dân còn ở lại với lý do mỏ chưa đền bù hết tiền, hoặc chưa hết thời gian phải di dời.

Những hộ này đã đầu tư đào giếng để tranh thủ khai thác than trái phép trong khu vực vành đai M3 của mỏ, dẫn tới việc nhiều người ở nơi khác cũng đến thuê đất, hoặc góp vốn cùng đầu tư làm than để ăn chia, tạo nên tình trạng khai thác than "thổ phỉ". Ngoài ra, ở các khu vực khác không thuộc vành đai M3 của mỏ nhưng thuộc địa giới hành chính do hai xã Hà Thượng và Phục Linh quản lý cũng mọc lên các giếng than "thổ phỉ".

Ông Trần Văn Bình - Phó Giám đốc mỏ than Phấn Mễ cho biết: Tình trạng khai thác than trái phép do dân không có công ăn việc làm, than bán thu lợi nhuận cao, địa phương chưa bàn giao hết đất cho mỏ thì mỏ chưa có trách nhiệm quản lý, trách nhiệm quản lý thuộc về địa phương. Các xã cũng cho biết đã đưa ra nhiều biện pháp như tuyên truyền, yêu cầu các hộ dân ký cam kết, tổ chức tuần tra v.v... Từ đầu năm đến nay, xã Phục Linh xử phạt được 28 trường hợp với hành vi sử dụng đất sai mục đích, mức phạt là 250.000đ. Với số tiền như vậy chẳng thấm tháp gì với lợi nhuận mà các chủ than thu được...

Được biết, trong thời gian thực hiện phóng sự này, UBND xã Phục Linh đã họp triển khai các biện pháp ngăn chặn tình trạng khai thác than trái phép, nhưng nếu vẫn thực hiện cách làm "bắt cóc bỏ đĩa" thì nguồn tài nguyên tiếp tục bị chảy máu, mạng sống của hàng chục người dân còn bị đe dọa dưới những hố than tử thần