Bài 2: Thủy điện “mọc” vô tội vạ, người dân hứng chịu tang thương

Làng quê vùng hạ du tiêu điều sau lũ lụt.

Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải: Xả lũ sai quy trình phải chịu trách nhiệm

“Các địa phương đều báo cáo khi xả lũ đã thông báo đầy đủ cho dân, nhưng khi tôi đi thăm một số hộ dân thì cũng có ý kiến nói không biết, thế thì phải kiểm tra lại” - Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải trao đổi với báo chí sau chuyến công tác miền Trung kiểm tra tình hình mưa lũ và vấn đề thủy điện ở đây. Phó Thủ tướng cho biết, vừa rồi đã đề nghị các địa phương báo cáo xem những trường hợp nào sai thì xử lý, nhiều cuộc họp cũng đã nêu. Qua đó, phát hiện ra các bất cập cần rút kinh nghiệm...

- Thưa Phó Thủ tướng, vấn nạn thủy điện xả lũ chồng lũ đang gây hệ quả nghiêm trọng ở miền Trung. Qua kiểm tra, ông có đánh giá gì?

Qua khảo sát cho thấy các địa phương có hồ chứa lớn như Bình Định (160 hồ chứa), Quảng Ngãi (120 hồ), Đà Nẵng (hơn 70 hồ). Các hồ chứa yếu đều được tách ra và không tích nước. Do vậy, đợt này mưa rất lớn so với những lần trước nhưng tình trạng vỡ hồ chứa không xảy ra... Khi kiểm tra, tôi thấy các địa phương cũng như Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và PTNT đều nắm vững về lượng xả lũ và điều hành của các hồ chứa...

Theo tôi, việc xả lũ là bình thường bởi mưa xuống lưu vực, nước chứa đầy hồ đương nhiên phải xả, bởi không chảy xuống lưu vực thì nước đi đâu? Vấn đề là phải xả đúng, nếu xả lũ sai quy trình chỉ làm nghiêm trọng hơn cho tình hình hạ du. Xả sai thì lũ chồng lũ bởi không điều tiết chính xác mức nước hồ chứa để xả cao hơn cả đỉnh lũ để đảm bảo an toàn hồ chứa. Đây chính là vấn đề cần phải kiểm soát chặt.

- Vậy Phó Thủ tướng đã yêu cầu rà soát các hồ chứa xả sai quy trình như thế nào?

Chính phủ yêu cầu các Bộ Công thương và Nông nghiệp - PTNT cùng các địa phương phải theo dõi chặt chẽ và nếu các hồ không thực hiện đúng quy trình xả lũ, chủ quan, không phân công trực khi mưa lũ và không có những mệnh lệnh chính xác thì có thể xảy ra tai họa khôn lường. Những trường hợp đó phải kiểm tra và xử lý nghiêm thì những người vận hành và khai thác các hồ chứa mới thực hiện hết trách nhiệm của họ với vùng hạ du. Bởi phía hạ du còn bao nhiêu người hứng chịu. Qua kiểm tra ở các địa phương đều có sơ đồ quá trình lũ của từng hồ, từ lúc lũ về cho đến mức nước ra sao và xả lũ như thế nào… đều được vẽ biểu đồ quá trình lũ và trên cơ sở đó đánh giá được hiệu quả của việc cắt lũ. Các hồ mặc dù vận hành đúng quy trình, nhưng hiệu quả cắt lũ chưa cao. Do đặc điểm địa hình dung tích cắt lũ không lớn, nên không cắt lũ nhiều được. Khi cắt lũ thì quan trọng nhất là dự báo chính xác đỉnh lũ về lúc nào vì quan trọng phải cắt lũ đúng đỉnh, nếu không hiệu quả sẽ thấp mặc dù không làm trầm trọng thêm hạ du, nhưng không phát huy được hết năng lực lũ.

- Từ những bất cập trong xây dựng hồ chứa, chúng ta cần rút ra những kinh nghiệm gì để chấn chỉnh?

Trước hết cần rút kinh nghiệm ở hệ thống quan trắc. Để điều tiết chính xác hồ chứa và phát huy hết năng lực chống lũ của nó, số liệu dự báo phải rất chính xác và chỉ được sai số thấp nhất. Sau vụ mưa lũ ở huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên (2009) mới thấy hệ thống quan trắc không phát huy hết tác dụng. Khi đó dự báo mưa rải rác không lớn, nhưng thực tế ở huyện miền núi Đồng Xuân nước ngập lên tận nóc nhà. Chứng tỏ mưa cục bộ lúc đó cỡ 1.000mm, chứ không thấp như ở số liệu quan trắc. Chính vì vậy, tiếp tục đầu tư hệ thống quan trắc là điều kiện quan trọng, để đảm bảo phát huy hết năng lực chống lũ của các hồ chứa.

Kinh nghiệm thứ hai là tiếp tục theo dõi việc thực hiện các hồ chứa để thấy những bất hợp lý và điều chỉnh. Vì không có quy trình nào được coi là bất di bất dịch và phải xây dựng trên cơ sở các tính toán về kỹ thuật và có thể ra thực tiễn chưa phản ánh hết được cần tính toán lại.

- Còn về thông tin cảnh báo lũ, có dư luận cho rằng nhiều nơi chính quyền xả lũ không cảnh báo khiến người dân bất ngờ, trở tay không kịp?

Thông tin mưa lũ rất quan trọng. Tôi đi kiểm tra xuống tận xã và biết người dân được thông báo đã đi sơ tán bởi khi lũ về chỉ một lúc là nước dâng trên cả đầu người. Người dân sau khi có thông báo đã tự giác sơ tán, miền Trung người dân tự giác tránh lũ hơn và họ sơ tán ngay. Tuy vậy, tôi đi kiểm tra vẫn có nơi người dân nói không biết có lũ... Tôi vào mấy nhà dân bị sập vào ban đêm, hỏi được biết đồng bào chạy ra ngoài rồi, hoặc lúc ấy đã lên ủy ban ngồi. Tôi đã giao cho các Bộ chức năng và ủy ban các địa phương kiểm tra xem thông tin có vấn đề gì không? Hiện nay Chính phủ giao cho Bộ Nông nghiệp và PTNT phải kiểm soát được luồng thông tin từ lãnh đạo, Ban chỉ huy phòng chống lụt bão và từ các hồ đập. Phải hoàn thiện hệ thống thông tin về mưa bão lũ.

- Với những sai phạm trong quy hoạch, xây dựng và sử dụng hồ thủy điện, cử tri cho rằng cần phải xử lý nghiêm những cá nhân thiếu trách nhiệm. Việc này đã tiến hành ra sao, thưa Phó Thủ tướng?

Vấn đề này đã có qui định pháp luật rồi. Nếu địa phương hoặc bộ, ngành nào phát hiện ai làm sai thì thanh tra, kiểm tra làm rõ. Còn hình sự hay không phải do cơ quan pháp luật xem xét. Các địa phương phải báo cáo xem trường hợp nào sai thì xử lý. Tuy vậy, mình phải phát hiện ra những bất cập để điều chỉnh.

- Vậy, yếu điểm lớn nhất trong hệ thống thủy điện miền Trung là gì?

Miền Trung có đặc thù địa hình dốc, ngắn, nên mưa lũ xuống tạo dòng nước chảy rất siết và nhanh. Đặc thù là ngập nhanh và rút nhanh. Chính vì thế, các hồ chứa không thể thiết kế được diện tích phòng lũ lớn như các hồ ở miền Bắc và miền Nam, chưa nói các hồ chứa này lại kết hợp với thủy điện, bắt buộc phải tính toán theo hiệu quả kinh tế, nên dung tích phòng lũ không lớn.

Khi tôi vào Quảng Nam, Quảng Ngãi, họ bảo từ bé tới giờ không bị lũ, đến giờ nước lại ào vào, họ phát hiện do ta làm đường bị ngăn dòng lũ trước. Ở đây, những tính toán khẩu độ thoát lũ trước đây không còn phù hợp. Cho nên, Thủ tướng chỉ đạo các địa phương đánh giá lại các khu dân cư bị đe dọa bởi lũ, mà việc này thay đổi theo thời gian, nay thế này, mai khác nên phải đánh giá lại để điều chỉnh.

Đ.Minh (ghi)

Tôi cho rằng vấn đề quan trọng ở đây là phải đề cao tinh thần trách nhiệm của những chủ hồ chứa, phối hợp với chính quyền địa phương phải rất chặt chẽ. Nhiều dự án thủy điện xả lũ không báo trước. Tôi nghĩ chúng ta phải xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến những lĩnh vực này. Bây giờ anh không tuân thủ các quy trình xử lý, anh gây thiệt hại rõ ràng là anh phải bồi thường, cả trách nhiệm hình sự. Nếu không đặt ra vấn đề đó thì rất khó có những chế tài cho chúng ta xử lý một cách kiên quyết được.

GSTS Nguyễn Thế Hùng – Phó Chủ tịch Hội Cơ học Thủy khí Việt Nam, ĐH Bách khoa Đà Nẵng:

Nhà nước phải có một biện pháp mạnh. Phải bố trí trạm thủy văn đầu nguồn, dự báo tương đối chính xác lưu lượng nước chảy về hồ vào mùa mưa. Các hồ chứa phải xây dựng các hồ chứa; có giám sát của đại diện chính quyền và nhân dân, giám sát chặt chẽ mức nước bằng các biện pháp kỹ thuật. Phải xây dựng quy trình về bài toán vỡ đập để chủ động các giải pháp ứng phó nếu không người dân sẽ tiếp tục phải lãnh hậu quả.

Theo những thống kê sơ bộ của Văn phòng Phòng chống lụt bão miền Trung – Tây Nguyên, trận “đại hồng thủy” vừa qua, tính đến ngày 21/11/2013, đã có 43 người chết, 4 người mất tích và 66 trường hợp bị thương. Về tài sản, có đến 418 ngôi nhà bị đổ sập, 1.649 nhà khác bị tốc mái, xiêu vẹo, hư hỏng; hàng trăm nghìn ngôi nhà khác của người dân bị nhấn chìm trong lũ lụt.