Có phải Al-Qaeda sát hại Phó Tổng thống Sudan Jonh Garang?

Chiều ngày 30/7/2005, trở về lại thủ đô Khartoum của Sudan sau cuộc họp với Tổng thống Uganda Yoweni Museveni tại TP Rwakitura gần biên giới Sudan-Uganda, Phó tổng thống (PTT) Sudan John Garang đã tử nạn khi chiếc trực thăng Mi-172 của Chính phủ Uganda chở ông cùng 6 thành viên của Tổ chức Quân đội Giải phóng Sudan (SPLA) và 7 thành viên phi hành đoàn người Uganda, đâm sầm vào một ngọn núi do thời tiết quá xấu.

Đó là theo thông báo chính thức được phát đi bởi Chính phủ Sudan ngay chiều tối ngày 30/7/2005. Thế nhưng cũng vào tối hôm đó, một bản tin phát đi bởi Đài Truyền hình quốc gia Sudan cho biết, chiếc trực thăng Mi-172 trên có chở PTT Garang gặp sự cố kỹ thuật và phi công đã cố đáp máy bay xuống mặt đất, nhưng không biết vì lý do gì máy bay lại nổ tung khiến tất cả mọi người trên máy bay đều thiệt mạng.

Hai nguồn tin chính thức nhưng mâu thuẫn nhau về nguyên nhân vụ tai nạn máy bay đã khiến dư luận quan tâm.

Tại Sudan, đặc biệt là tại thủ đô Khartoum, đã loan tin đồn rằng đó không phải là một vụ tai nạn mà là một vụ sát hại có chủ ý nhắm vào PTT Garang. Mặc cho việc Chính phủ Sudan quyết định để quốc tang 3 ngày, nhưng vẫn không ngăn được các vụ biểu tình dẫn đến bạo loạn nổ ra tại thủ đô Khartoum và nhiều thành phố lớn khác.

Chỉ sau có 3 ngày bạo loạn, số người chết đã lên đến 84 và số người bị thương là 270. Chỉ cho đến khi Tổng thống Sudan Omar al-Bashir tuyên bố sẽ tổ chức điều tra về vụ tử nạn của PTT Garang thì các cuộc bạo loạn mới chấm dứt.

PTT John Garang de Mabior sinh ngày 23/6/1945 trong một gia đình người thiểu số Dinka nghèo ở vùng Bor, miền Nam Sudan. Mồ côi cả cha lẫn mẹ vào năm 10 tuổi, Garang được người thân đưa về nuôi dưỡng và cho ăn học tại thành phố Rumbek.

Năm 1962, Garang quyết định tham gia cuộc nội chiến lần thứ nhất tại Sudan nhưng bị từ chối nên bỏ đến sinh sống tại Tanzannia. Tại đây, Garang tiếp tục đi học và nhận được học bổng theo học ngành kinh tế tại Đại học Grinnell, bang Iowa, Mỹ vào năm 1964. Sau khi tốt nghiệp năm 1969, Garang quay về làm công tác giảng dạy tại Đại học Dar es Salaam của Tanzannia.

Tại đây, ông là một trong những người sáng lập ra Mặt trận Sinh viên Cách mạng châu Phi (USARF) với thành viên nòng cốt là nhiều nhân vật sau này trở thành lãnh đạo các quốc gia châu Phi như Tổng thống Yoweri Museveni của Uganda hiện nay.

Năm 1972, cuộc nội chiến lần thứ nhất tại Sudan kết thúc với việc ký kết Hiệp ước đình chiến Adis Abeba. Đây cũng là thời kỳ Garang rời Tanzannia quay về lại Sudan tham gia quân đội. Trong vòng 11 năm sau đó, con đường binh nghiệp của Garang cứ thăng tiến dần từ một quân nhân bình thường leo lên chức Giám đốc Học viện Quân sự Omdurman với quân hàm Đại tá ở thủ đô Khartoum.

Năm 1983, bất mãn vì quân đội chính phủ đàn áp dã man cuộc nổi loạn của binh lính tại vùng Bor, Garang rời quân đội quay lại miền Nam Sudan để lãnh đạo quân nổi dậy chống lại Chính phủ Hồi giáo tại Khartoum.

Đến tháng 5/1983, Garang thành lập SPLA và chính thức tuyên chiến với Chính phủ Sudan và làm khơi mào cuộc nội chiến lần thứ hai tại Sudan giữa quân dân miền Nam dưới sự lãnh đạo của SPLA theo đạo Công giáo vốn được các quốc gia phương Tây và một số quốc gia châu Phi như Libya, Uganda, Ethiopia ủng hộ và quân dân miền Bắc theo Hồi giáo có quan hệ mật thiết với Iraq và Iran.

Cuộc nội chiến lần thứ hai kéo dài đến năm 2005 mới chấm dứt với việc SPLA và Chính phủ Sudan ký kết một hiệp định đình chiến vĩnh viễn tại Nairobi, Kenya vào ngày 9/1/2005.

Sau sự kiện lịch sử này của đất nước Sudan, vào ngày 9/7/2005, Garang được bầu làm PTT Sudan và được đặc quyền giữ nguyên quyền lực tối cao tại 6 tỉnh miền Nam Sudan trong vòng 6 năm. Thế nhưng, chỉ 20 ngày sau khi trở thành PTT, Garang đã chết khi chiếc trực thăng chở ông gặp tai nạn vào chiều ngày 30/7/2005.

Trong khi cuộc điều tra chính thức của Chính phủ Sudan đưa ra kết luận là PTT Garang đã chết khi chiếc trực thăng chở ông gặp tai nạn do thời tiết quá xấu nên đã đâm sầm vào một ngọn núi cách thành phố biên giới Rwakitura của Uganda 75km trên vùng lãnh thổ Sudan, thì các cuộc điều tra độc lập của SPLA và Uganda lại đưa ra kết luận hoàn toàn trái ngược, đó là PTT Garang đã bị mưu sát khi chiếc trực thăng chở ông bị  nhiều loạt đạn từ mặt đất bắn lên. Viên phi công đã cố gắng cho máy bay hạ cánh nhưng mọi cố gắng đã không thành khi chiếc máy bay rơi xuống mặt đất và nổ tung.

Nhiều nhân chứng có mặt gần khu vực chiếc máy bay bị nạn khai báo rằng, họ có nghe nhiều tràng súng bắn theo chiếc trực thăng đang bay khiến nó chao đảo rồi rơi xuống mặt đất. Nếu quả thật như vậy thì thủ phạm là ai?

Trong khi SPLA nghiêng về giả thuyết thủ phạm chính là những quan chức Chính phủ Sudan theo Hồi giáo muốn loại bỏ PTT Garang do lo ngại uy tín của ông ngày càng tăng và đến một thời điểm nào đó sẽ thâu tóm quyền lực tại Sudan và như vậy sẽ xảy ra một cuộc thanh trừng lớn đối với những nhân vật đã chống lại SPLA trước đây.

Giả thuyết của Chính phủ Uganda đưa ra khẳng định thủ phạm chính là tổ chức khủng bố quốc tế Al-Qaeda. Sudan vốn là một cứ điểm của Al-Qaeda tại châu Phi, vì vậy việc Garang, một người vốn được các quốc gia phương Tây ủng hộ trở thành một nhân vật lãnh đạo ở Sudan, sẽ là mối đe dọa lớn đối với hoạt động của Al-Qaeda tại quốc gia này. Vì vậy Al-Qaeda đã ra tay trước bằng cách tổ chức bắn hạ chiếc trực thăng chở PTT Garang vào chiều ngày 30/7/2005.

Cho đến nay, vụ tử nạn của PTT Garang vẫn còn là một bí ẩn cho dù Salav Kiir Mayardit, người kế vị PTT Garang làm Chủ tịch SPLA, tuyên bố quyết tâm tổ chức điều tra sáng tỏ vụ tử nạn bí ẩn trên