Nữ văn sĩ nhỏ bé và sức công phá của một cuốn sách

"Túp lều bác Tôm" từng được dịch sang tiếng Việt từ mấy chục năm trước và đến nay đã được tái bản nhiều lần. Sinh thời, trong thời gian hoạt động ở Mỹ (những thập niên đầu thế kỷ XX), Bác Hồ đã đọc "Túp lều bác Tôm" và Người từng viết bài phê phán sự phân biệt chủng tộc, ngược đãi người da đen của nhà cầm quyền Mỹ thời ấy (là điều mà nội dung cuốn tiểu thuyết phản ánh). Với Herriet Beecher Stowe, mặc dù số lượng đầu sách được xuất bản khá nhiều và không mấy gây được tiếng vang, song chỉ với một "Túp lều bác Tôm" thôi, bà cũng đủ lưu danh hậu thế với một niềm kiêu hãnh xứng đáng...

Harriet Beecher Stowe sinh ra tại Lichfield, Connecticut, Mỹ, trong một gia đình đông con và rất ưa thích các hoạt động xã hội. Bà là con gái của Lyman Beecher, nhà thuyết giảng thuộc giáo phái Tự trị Giáo đoàn; là em của mục sư nổi tiếng Henry Ward Beecher; là chị của hai nhà hoạt động xã hội có uy tín Charles Beecher và Isabella Beecher. Mẹ bà là bà Rosana Foote Beecher, đã mất khi  Harriet mới được bốn tuổi.

Năm 1823, Harriet được đưa vào học tại một trường dòng dành cho nữ giới do chính chị gái của bà là Catherine lập ra và trực tiếp cai quản. Gần chục năm sau (năm 1832), gia đình Harriet chuyển đến sống ở Cincinnati, bang Ohio, là nơi diễn ra nhiều hoạt động bãi nô. Tại đây, ông Lyman Beecher đã trở thành người đứng đầu Chủng viện Thần học Lane, còn cô con gái Harriet của ông thì thường xuyên được nghe kể những câu chuyện về các hành động ngược đãi người nô lệ da đen trong nhiều gia đình người da trắng, cũng như các hoạt động bí mật giải cứu nô lệ đưa lên miền Bắc nước Mỹ qua một tuyến hỏa xa ngầm. Bản thân Harriet cũng được tiếp xúc với không ít nạn nhân của nạn phân biệt chủng tộc và đó là cơ sở giúp bà có những thuận lợi trong việc sáng tác nên "Túp lều bác Tôm" sau này.

Bìa cuốn "Túp lều bác Tôm" được dịch in ở Việt Nam.

Năm 1836, Harriet kết hôn với một mục sư góa vợ, tên gọi Calvin Ellis Stowe. Như vậy, hầu hết những người trong gia đình Harriet là mục sư. Theo nhận xét của Elizabeth Ammons thì rất có thể Harriet sẽ nối nghiệp cha mình để trở thành một mục sư nếu như không có chuyện chồng và các em của bà đều là mục sư. Sống với Calvin, Harriet sinh nở cho ông cả thảy bảy người con (bốn người trong số đó đã qua đời trước bà). Với một gia đình đông đúc như vậy, Harriet phải xoay xỏa tứ bề mới đủ trang trải cuộc sống. Vừa chăm con, bà vừa tham gia viết bài cho các tờ báo địa phương. Bà làm thơ, viết sách hướng dẫn du lịch, viết truyện cho trẻ em và cả tiểu thuyết cho người lớn. Trước khi "Túp lều bác Tôm" ra đời, mức thu nhập từ việc viết lách của Harriet là khá khiêm tốn. Từ đó mới có giai thoại: Khi Harriet viết xong "Túp lều bác Tôm", mục sư Calvin chồng bà đã buông một nhận xét: "Anh hy vọng là ít ra, cuốn sách cũng có thể giúp em mua được một chiếc áo dài bằng lụa". 

Sự thể cho thấy, mục sư Calvin đã nhầm to.

Trước khi nói tới sự ra đời cũng như hiệu ứng xã hội của tiểu thuyết "Túp lều bác Tôm", xin nhắc tới một đôi sự kiện ảnh hưởng tới tình cảm và thế giới quan của Harriet: Năm 1850, việc chính phủ Mỹ thông qua đạo luật Nô lệ bỏ trốn càng thúc đẩy Harriet Beecher Stowe tích cực tham gia phong trào bãi nô. Và giọt nước thực sự tràn ly khi Harriet nhận được thư của người em dâu, với giọng điệu có ý… kích động: "Nếu có được tài năng như chị, tôi sẽ viết một cái gì đó khiến cả đất nước này phải thấy rằng, chế độ nô lệ là một chế độ đáng nguyền rủa". Harriet đọc và vò nát lá thư, bức xúc hứa với các con là trời còn cho sống thì bà ắt sẽ viết được một cái gì đó thật đáng giá.

Ra mắt độc giả vào năm 1852, tiểu thuyết "Túp lều bác Tôm" đã gây ảnh hưởng mạnh mẽ tới quan điểm của những người tiến bộ trong tầng lớp da trắng cũng như nhận được sự đồng cảm sâu sắc của những người nô lệ da đen. Ngay trong tuần đầu tiên, 5.000 bản in đã được bán sạch. Chỉ trong một năm, cuốn sách đã có lượng phát hành khổng lồ (tính riêng ở Mỹ là 300.000 bản). Ở Anh, cuốn sách còn được đón chào nồng nhiệt hơn. Cho đến năm 1854, tức là 2 năm sau khi sách ra đời, ước tính cuốn tiểu thuyết đã được dịch ra 60 thứ tiếng trên thế giới.

Thông qua nhân vật chính là bác Tôm, một người nô lệ da đen trung thực từng phải chia lìa vợ con, phải sống cuộc sống tủi nhục, thường xuyên bị đánh đập, ngược đãi, bị bán đi bán lại như một món hàng, tác phẩm ca ngợi sự kiên quyết bảo vệ phẩm giá con người của những người nô lệ da đen, đồng thời đanh thép phê phán chế độ nô lệ tàn bạo với những điều luật bênh vực bọn chủ nô mất nhân tính, sẵn sàng vì đồng tiền mà chà đạp lên quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc của những người da đen bất hạnh.

Sau khi ra mắt bạn đọc, cuốn tiểu thuyết đã tạo nên một sự phân hóa to lớn giữa các tầng lớp cư dân Mỹ ở hai miền Nam - Bắc. Tại miền Nam, người ta cho rằng tác phẩm này là sự cáo buộc các định chế xã hội, là sự phản ảnh không chính xác hiện thực cuộc sống… Bởi vậy, cuốn sách bị cấm phổ biến và những người lưu giữ cuốn sách cũng bị liên đới. Trong khi đó, tại miền Bắc, nhờ cuốn sách mà phong trào bãi nô đã được tăng cường thêm hàng vạn thành viên.

Một số sử gia cho rằng, "Túp lều bác Tôm" chính là một mồi lửa làm bùng lên cuộc nội chiến ở Mỹ (kéo dài từ năm 1861 đến 1865 giữa các bang ở miền Bắc và các bang chiếm hữu nô lệ ở miền Nam), và nhờ thế mà chế độ nô lệ ở Mỹ bị xóa bỏ. Tất nhiên, vấn đề này còn nhiều điều phải bàn, nhưng - theo như Hatty, con gái của Harriet Beecher Stowe kể lại thì năm 1862, trong một lần Harriet đến gặp Tổng thống Lincoln để yêu cầu ông có những quyết sách đẩy mạnh hơn nữa công cuộc giải phóng nô lệ, câu đầu tiên mà vị Tổng thống này thốt ra là: "Vậy ra bà là người phụ nữ nhỏ bé đã viết nên tác phẩm gây ra cuộc chiến vĩ đại này".

Theo các nhà nghiên cứu văn học thì "nguyên mẫu" của bác Tôm - nhân vật chính trong tác phẩm trứ danh của Harriet Beecher Stowe - ngoài đời có tên gọi Johan Henson. Ông này trên Harriet 22 tuổi, từng bị tách lìa khỏi gia đình từ nhỏ và trước khi trở thành nô lệ cho một chủ đồn điền thuốc lá, ông đã bị bán đi bán lại tới 3 lần. Năm 1830, sau ba mươi năm làm việc tại đồn điền này, trong điều kiện bị ngược đãi và nơi ăn chốn ở hôi hám, bẩn thỉu, lại nghe nói mình sắp bị bán cho chủ khác, Johan Hanson đã cùng gia đình chạy trốn sang Canada. Harriet đã gặp Johan Hanson trong một lần ông đến một bang ở Bắc Mỹ để nói chuyện về sự bất nhân của chế độ nô lệ. Bản thân Johan Hanson sau này cũng có viết hồi ký nhắc tới tình tiết này. Cách đây ít năm, chính quyền hạt Montgomery, bang Maryland đã bỏ ra một triệu USD để mua lại gian nhà mà họ xác định chính là "túp lều" mà "bác Tôm" Johan Henson đã ở cùng các nô lệ năm xưa.   

Mặc dù trong đời, nữ văn sĩ Harriet Beecher Stowe có tới cả chục cuốn tiểu thuyết được xuất bản, nhưng "Túp lều bác Tôm" vẫn là cuốn sách "đỉnh" của bà. Cuốn sách đã đưa tác giả của nó lên vị trí một trong số các nhà văn hiện thực tiên phong. Năm 1853, Harriet Beecher Stowe có chuyến vòng quanh châu Âu để diễn thuyết về tác phẩm của mình. Tại Anh, bà bất ngờ được nhận một món quà quý: Đó là bản kiến nghị đòi bãi bỏ chế độ nô lệ ở Mỹ của Hội Chống nô lệ với chữ ký của hơn nửa triệu người, được lưu trong 26 quyển sách.

Năm 1874, Harriet Beecher Stowe dời về sống ở Hartford, Conecticut, trong một khu dân cư có tên là "Trại Góc". Ngày 1/7/1896, bà từ trần. Lễ tang của nữ văn sĩ đã được cử hành trọng thể và thi hài bà được an táng tại Học viện Phillips ở Andover, bang Massachusetts.

Hiện tại, ngôi nhà mà Harriet gắn bó những năm cuối đời ở Conneticut đã được lưu giữ làm nhà lưu niệm với nhiều thư từ tài liệu quý, giúp độc giả có điều kiện tìm hiểu thêm về thân thế và sự nghiệp của người nữ văn sĩ tài hoa. Còn ngôi nhà ở bang Ohio, nơi bà sống cùng thân phụ thời trẻ cũng được lưu giữ như một địa chỉ văn hóa quý giá…