Người đàn bà đi qua cuộc đời của hai trí thức nổi tiếng Việt Nam

Nước Pháp gắn với những tháng ngày tuổi xanh của bà và cả triết gia Trần Đức Thảo và nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện. Cô nữ sinh Nguyễn Thị Nhất là học trò môn triết học của thầy Trần Đức Thảo khi còn học tú tài ở đây. Những ngày tháng ấy thầy Thảo đã âm thầm để ý đến cô nữ sinh xinh đẹp này, vậy mà thầy đã chưa dám bày tỏ điều gì với học sinh của mình.

Học xong tú tài, cô Nhất lưỡng lự không biết chọn ngành nào. Nửa muốn đi theo triết học, nửa muốn đi y khoa... Triết học thì trừu tượng và “cao xa” quá sợ không với tới được, còn y khoa thì... giấc mộng không thành vì hễ nhìn thấy máu là cô ngất xỉu. Giữa lúc ấy Nguyễn Khắc Viện xuất hiện và khuyên cô nên đi theo ngành tâm lý học trẻ em. Những cuốn sách ông đưa cho cô, những cơ sở nghiên cứu thực nghiệm tâm lý trẻ em mà ông giới thiệu cho cô đến tìm hiểu đã thực sự cuốn hút cô và rồi cô quyết định nghe lời Nguyễn Khắc Viện đi theo con đường này.

Sau Trần Đức Thảo, Nguyễn Khắc Viện cũng là người thầy thứ hai của cô. Cả ba người trong thời gian ở Pháp đều tham gia vào các phong trào đấu tranh cho công cuộc giải phóng dân tộc ở Việt Nam mà Nguyễn Khắc Viện là người lãnh đạo. Cô Nhất tham gia Đảng Cộng sản Pháp, hoạt động trong phong trào thanh niên và phụ nữ và cũng có trong “danh sách đen” những người sẽ bị trục xuất khỏi nước Pháp. Và rồi Nguyễn Khắc Viện cũng có tình cảm với người con gái này. Hai người đàn ông cùng để ý đến cô nhưng chưa ai nói với ai câu gì...

Tốt nghiệp đại học ngành Tâm lý học trẻ em tại Pháp, năm 1955 cô Nhất trở về Việt Nam. Đáng lẽ cô sẽ bị trục xuất vì chống đối những chính sách xâm lược thuộc địa của nước Pháp, nhưng Nguyễn Khắc Viện đã bí mật chuẩn bị mọi giấy tờ cho sự trở về êm đẹp của cô. Trước đó bốn năm, Trần Đức Thảo cũng đã về nước theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc. Cô Nhất trở về công tác ở Bộ Giáo dục và là một trong những người đầu tiên biên soạn cuốn sách học vần lớp một đầu tiên của giáo dục tiểu học thời bấy giờ.

Đọc và học bao sách ở giảng đường đại học nước Pháp, về Việt Nam cô muốn vận dụng những kiến thức đã có áp dụng vào cuộc sống. Vậy là cô rong ruổi trên mọi nẻo đường đất nước với một chiếc xe đạp để đi mở các lớp mẫu giáo, mầm non điểm với một phương pháp giảng dạy phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

Quá trình thâm nhập thực tế làm dày thêm những kinh nghiệm và kiến thức thực tiễn cho công tác nghiên cứu tâm bệnh lý tâm thần trẻ em sau này của cô. Hàng loạt đề án, công trình có giá trị thực tiễn cao, áp dụng vào điều trị các bệnh lý và bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em của cô đã ra đời từ những tháng ngày lăn lộn này.

Khi cô Nhất về nước cùng với hơn mười trí thức khác đã được Bác Hồ và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tiếp đón ân cần tại Phủ Chủ tịch.

Cũng thời gian này, Trần Đức Thảo đã tìm đến và ngỏ lời cầu hôn cùng cô. Một lễ cưới giản dị được tổ chức, chính giáo sư Hoàng Xuân Nhị là chủ hôn và trao giấy chứng nhận cho hai người. Cuộc sống trôi qua đầy biến động. Triết gia Trần Đức Thảo miệt mài với những công trình của mình. Hình như cuộc sống của triết gia lữ hành này là triết học. Ông quên ăn, quên ngủ và... quên cả vợ cũng vì triết học.

Cô Nhất rong ruổi với nỗi buồn và lý tưởng và hoài bão khoa học của mình và rồi cô ngã bệnh. Căn bệnh quái ác khiến cô không thể sinh con. Bố mẹ của Trần Đức Thảo muốn có cháu nội trong lúc cô thì không thể. Trong những ngày trị bệnh ở Viện Lao, một nữ bệnh nhân cùng phòng đã tử vong để lại một bé gái thơ dại. Cô Nhất đã xin bé gái này về làm con nuôi.

Bà Nhất nhớ lại: “Hai vợ chống sống trong một căn phòng bé tẹo, tiếng khóc của bé gái làm cho ảnh không thể tập trung vào công việc. Mình xin Bộ Giáo dục một căn phòng khác rồi đưa cháu đến đó ở. Các cụ bên nhà anh Thảo muốn anh có con, mình thì không sinh nở được nên phải chấp nhận giải phóng cho ảnh, để ảnh tìm người phụ nữ khác...”.  Và rồi cô ra đi cùng với đứa con nuôi. Cuộc chia tay thật nhẹ nhàng…--PageBreak--

Những ngày bên bác sĩ Nguyễn Khắc Viện

Thời gian cô Nhất sống trong bề bộn khó khăn và thăm thẳm một nỗi buồn thì bác sĩ Nguyễn Khắc Viện cũng về nước. Và ông đã tìm đến với cô và rồi hai người nên nghĩa vợ chồng.

Trong những dòng hồi ký của mình bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã viết: “Đến cuối năm 1967, đời riêng của tôi có việc rất quan trọng. Tôi xây dựng gia đình. Đây có thể nói là mối tình đầu thứ hai của tôi. Vì mối tình đầu thứ nhất là với cô người Pháp. Lần này, gọi là mối tình đầu thứ hai là vì đây là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên gắn bó với tôi. Hiện nay là bà xã nhà tôi đấy, là cô Nhất, một sinh viên trong tổ chức Việt kiều. Năm 1952, khi tôi về Paris gặp cô gái Việt kiều này, rồi cùng nhau trò chuyện và trao đổi công việc. Tại sao trong nhóm một tổ chức Việt kiều có khoảng 20 người, lại có sự gắn bó giữa tôi và cô Nhất đến như thế, thật tôi cũng không thể hiểu được...

Chúng tôi gắn bó với nhau từ năm 1953, nhưng mãi 14 năm sau mới lập gia đình. Hồi đó cô Nhất đã đính ước với anh Trần Đức Thảo... Nhất kết hôn với anh Thảo nhưng mối tình hai người không hợp nhau. Năm 1963 tôi về nước thì hai người đã chia tay nhau rồi... rồi chiến tranh xảy ra nên đến cuối năm 1967 thì chúng tôi mới lấy nhau. Đám cưới chúng tôi tổ chức vào ngày Noel năm 1967...”.

Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện và bà Nguyễn Thị Nhất trong lễ thành hôn tháng12/1967.

Chính bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã đưa cô Nhất đi mổ dạ con. Họ đến với nhau bằng tình cảm thầy trò, đồng chí, bằng tình yêu và tất cả sự cảm thông. Bé Thanh Bình, con nuôi của cô Nhất trở thành con chung của hai người. Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện là một người rất yêu trẻ. Có lần ông đã tâm sự: “Hạnh phúc của trẻ thơ là một trong những ước mơ lớn nhất của tôi”. Cũng chính vì lẽ đó mà từ thời ở Pháp, ông đã học chuyên khoa Nhi với mong muốn dùng kiến thức y học để giúp trẻ em bớt đau khổ vì bệnh tật. Tấm lòng yêu trẻ là điểm chung song hành trong trọn cuộc đời của vợ chồng Nguyễn Khắc Viện - Nguyễn Thị Nhất.

Bà Nguyễn Thị Nhất đã rất hạnh phúc khi sống bên bác sĩ, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện. Ngoài hạnh phúc gia đình, họ có cùng một cái đích chung cùng hướng tới là vì những trẻ thơ bất hạnh. Cũng vì vậy mà dẫu bao thăng trầm gian khổ, thiếu thốn mọi bề họ cùng bắt tay xây dựng một trung tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em mang tên NT để bây giờ nó phát triển như một trung tâm hàng đầu trong nghiên cứu, chữa trị, đào tạo về tâm bệnh lý trẻ em. Họ sống với nhau lãng mạn và ý vị bởi Nguyễn Khắc Viện là một người rất nhạy cảm và tinh tế.

Nhờ một nghị lực sống phi thường, sự lạc quan nên dẫu bị lao và cắt gần hết là phổi mà bác sĩ Nguyễn Khắc Viện vẫn thọ đến năm 85 tuổi ông mới để bà Nhất ở lại một mình. Bà Nhất không thể nào quên cái ngày đau buồn tháng 5/1997 đó: “Sau những ngày ông ấy mất, tôi vẫn không thể  làm quen được với ý nghĩ ấy và càng không chấp nhận với biến cố ấy. Với tôi, ông vẫn luôn sống mãi, lúc nào ông cũng ở cạnh mỉm cười, bao dung, độ lượng và khích lệ. Nguyễn Khắc Viện là biểu tượng của sự quên mình vì người khác...”

Trong cuộc sống thì bà Nhất tiết kiệm và tiêu pha dè sẻn lắm. Nói đúng hơn, bà không biết xài tiền cho mục đích riêng của mình. Điều này cũng rất giống với tính cách của bác sĩ, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện. Sự quên mình cho công việc của bà là để NT ngày càng phát triển, ngày càng có nhiều trẻ em được quan tâm đúng mức đến sức khỏe tâm thần và đây cũng là để thực hiện ý tâm nguyện của người chồng rất mực yêu thương con trẻ của mình.

Nói vậy thôi nhưng bà Nguyễn Thị Nhất vẫn còn “nặng nợ” với hai người đàn ông từng đi qua cuộc đời mình lắm. Ngày rằm hay lễ tết tôi lên chùa hay đi viếng nghĩa trang cùng, tôi thấy bà không bỏ ai cả. Bà thân mật bảo tôi: “Cô cháu mình cùng đi thăm chú Thảo rồi về thăm chú Viện nhé”