Đạo diễn NSƯT Hữu Mười: Đến với nghề như "trời xui đất khiến"
Tuy lâu nay ít xuất hiện trên khuôn hình, nhưng NSƯT Hữu Mười vẫn âm thầm đứng sau vai diễn với vai trò đạo diễn một loạt phim truyền hình đã phát sóng trong thời gian qua như "Chiếc hộp gia bảo", "Nhịp sống", "Xóm bờ sông", "Những kẻ lãng mạn", "Cuộc phiêu lưu không định trước", "Trở lại chùa Dâu"... Hiện anh đang làm việc tại Hãng Phim truyện Việt
- Thưa NSƯT Hữu Mười, sau khi nhận giải cho vai diễn thầy giáo Khang trong phim "Bao giờ cho đến Mười" (đạo diễn Đặng Nhật Minh), anh ít tham gia đóng phim mà chuyển sang làm đạo diễn. Như vậy, anh đã đi đúng theo cách mà nhiều người vẫn cho là quy luật: một diễn viên giỏi sớm muộn cũng theo đuổi nghề đạo diễn?
+ Thực ra nghề chính được đào tạo ở trường đại học của tôi là đạo diễn chứ không phải diễn viên. Năm 1987, tôi đã sang học khóa đạo diễn phim truyện 7 năm tại trường Đại học Điện ảnh Nga. Không phải diễn viên giỏi nào cũng có khả năng làm đạo diễn và ngược lại. Ngoài tài năng, yếu tố may mắn là khá rõ trong điện ảnh, tôi cũng là người may mắn vì việc tôi đến được với nghề đã là một sự "trời xui đất khiến" rồi. Nhưng xét cho cùng thì làm đạo diễn hay diễn viên cũng đều là cách mà người làm nghề muốn chuyển tải tình yêu, tâm huyết của mình đối với nó, nên sự "nhớ nghề" của tôi là bằng cách lao động nghiêm túc để có được những thước phim hay đến với công chúng.
- Anh nói anh đến được với nghề là một sự "trời xui đất khiến" là sao? Có nghĩa là điện ảnh đã chọn anh chứ không phải anh tìm tới nó?
+ Tôi sinh ra trong một gia đình không có ai làm nghệ thuật. Mặc dù từ hồi còn bé tôi đã mê phim ảnh, những bộ phim như "Sau cơn bão", "Vĩ tuyến 17, ngày và đêm"... rồi các diễn viên như Trà Giang, Lâm Tới, Thế Anh... đã trở thành thần tượng của nhiều người thuộc thế hệ chúng tôi lúc bấy giờ. Tình cờ, năm tôi khoảng 17 tuổi, có đoàn kịch Trung ương về biểu diễn, tôi và một người bạn ra rạp mua vé đúng vào lúc người ta trưng bảng thông báo tuyển diễn viên. Thấy thí sinh được chụp tới ba kiểu ảnh thì "lãi" quá (hồi đó được chụp ảnh là một sự xa xỉ), nên tôi ngồi ngay tại chỗ viết đơn xin dự tuyển và nộp luôn cho người của đoàn kịch. Nhận lá đơn chỉ vỏn vẹn 6 dòng của tôi, người thư ký suýt đuổi về với lý do: "Đơn viết quá cẩu thả, thiếu thông tin cần thiết".
Vào thi tôi phải hát một bài, đọc một bài thơ và diễn một tiểu phẩm do Ban Giám khảo đưa ra. Lúc đầu, cô Phi Nga bảo tôi diễn tiểu phẩm, tôi ngơ ngác vì khái niệm này quá xa lạ. Cô bảo, ở trường cháu có diễn kịch không, nếu có thì diễn tiểu phẩm tức là diễn kịch đấy. Rồi cô ra đề: Cậu đến một nhà một cậu bạn thân chơi, đến nơi thì nó đang ngủ say và trên tay đang ấp cuốn sách mà cậu từng mượn mãi không được. Lúc đó cậu sẽ làm thế nào? Thực ra tình huống đó tôi đã gặp ngoài đời.
Tôi rất mê sách và từng đi mượn mà bị từ chối. Lúc đó, đương nhiên, tôi đã nhẹ nâng tay thằng bạn và ăn trộm sách đi về. Bỗng dưng, nghệ sĩ Đức Hoàn gọi (thực chất là đưa ra tình huống): "Mười, cháu làm gì đấy?". Tôi đã ứng phó: "Cháu chào bác. Dạ, cháu sang để trả Vinh cuốn sách này, nhưng Vinh ngủ, nên thôi, để mai cháu trả tận tay bạn ấy sau bác ạ!". Cuối cùng thì tôi đã lọt qua vòng sơ tuyển, được gọi ra Hà Nội thi chung tuyển và là một trong 16 sinh viên đầu tiên của lớp diễn viên điện ảnh khóa 2 Trường Điện ảnh Việt
- Cuối cùng thì duyên may ấy còn mang đến cho anh một vai diễn để đời là ông giáo Thứ trong bộ phim nhựa "Làng Vũ Đại ngày ấy". Nhiều người cho rằng, ông giáo Thứ là một nhân vật tự truyện trong tác phẩm của nhà văn Nam Cao. Liệu khi vào vai này, anh có lo ngại rằng, diễn cho "ra" được hình tượng này là một điều rất khó?
+ Trước khi được nhận vai này, tôi đã vào vai Phùng, một thanh niên lười biếng, chậm tiến trong phim "Khôn dại" của đạo diễn Phạm Văn Khoa. Tôi từng dành toàn bộ thời gian trong ngày đứng trước gương, đọc đi đọc lại lời thoại. Tiếp đến là vai anh chàng nông dân chậm tiến, lười lao động trong phim "Ngày ấy ở sông Lam"; mật vụ Bảy Cò trong "Phương án ba bông hồng". Tuy nhiên, cho đến vai ông giáo Thứ thì tôi mới tìm được đất diễn cho mình. Nhưng, như bạn nói, đó là vai quá lớn nên tôi vừa sung sướng, vừa hồi hộp.
Khi cầm trên tay kịch bản "Làng cũ ngày mòn" (sau này Đạo diễn Phạm Văn Khoa đổi thành "Làng Vũ Đại ngày ấy"), tôi háo hức chừng nào thì lo lắng chừng ấy. Vì đây là lần đầu tiên trong đời, tôi được giao một vai chính dài hơi, nhiều thử thách. Tôi dồn thời gian nghiên cứu các tác phẩm của Nam Cao để có thể đắm mình trong không khí chung của "Làng Vũ Đại ngày ấy". May mắn của tôi là được đóng phim cùng nhà văn Kim Lân (vai lão Hạc), một người cùng thời với nhà văn Nam Cao nên tôi được nghe ông kể nhiều chuyện về nhà văn Nam Cao.
Ông giáo Thứ, xét ở một góc độ nào đó, mang dáng dấp của một nhân vật tự truyện. Nhà văn Kim Lân từng khuyên tôi nên diễn với thái độ bình thản. Ông giáo (hay nhà văn Nam Cao) không phải là người thích vồ vập. Ông sống đức độ và nhân hậu nhưng khá lạnh lùng, với những người chưa bao giờ gặp, ông luôn giữ thái độ đúng mực trong giao tiếp. Ông cũng là người chỉn chu trong ăn mặc, đặc biệt, có việc gì đi ra khỏi làng thì đều mặc complê, thắt cà vạt và xách cặp rất lịch sự. Có lần, đang quay ở Hà Đông thì chiếc xe Commăngca chở một đoàn nhà văn, bạn của đạo diễn Phạm Văn Khoa đến chơi, gồm nhà văn Nguyễn Tuân, Tô Hoài và Kim Lân. Các cụ đang uống rượu ở "mâm trên" và gọi tôi đến bảo: "Cho thằng giáo Thứ nó đến đây hầu rượu các cụ". Vậy là tôi được ngồi nghe các cụ kể bao nhiêu chuyện hay, tếu về các nhà văn. Các cụ còn khen tôi: "Ờ, nhìn cũng giống phong thái của Nam Cao đấy!".
- Tuy không phải là hình tượng điển hình trong phim (như Chí Phèo), nhưng ông giáo Thứ cũng là nhân vật xuyên suốt bộ phim. Trong quá trình quay, anh có kỷ niệm gì tâm đắc?
+ Như tôi đã nói ở trên, ông giáo Thứ luôn là người chỉn chu trong ăn mặc nên gần như lúc nào tôi cũng phải thắt cà vạt, mặc comple dày cộm, dù đang trong tiết hè, trong khi đạo diễn, quay phim thì mặc áo may ô, quần đùi. Hôm ấy quay ở làng Mậu Lương, Hà Đông đã nóng thì chớ, lại có thêm 4 cái đèn phản quang lấy ánh sáng rọi vào người. Quay một lúc thì người tôi vã mồ hôi như tắm. Tôi nhớ lúc đó, ông chủ nhiệm phim đã điều xe Commăngca ra thị xã Hà Đông cách đấy gần chục cây số mua hai cốc nước chanh đá cho đạo diễn và quay phim. Đoàn làm phim hồi đó nghèo lắm. Thú thật, lúc đó, nhìn cốc nước chanh đá mà tôi thấy sao nó lại hấp dẫn đến thế. Đặc biệt, kỷ niệm mà tôi không thể quên trong cuộc đời làm phim của mình, đó là cảnh quay ông giáo Thứ ngồi bên mộ lão Hạc những phút cuối cùng.
Hôm đó quay cảnh mưa tầm tã, đoàn đã phải vác máy bơm phun mưa. Cảnh quay rất đẹp. Tuy nhiên, khi về xem thử thì mới biết, hôm đó chưa quay cận cảnh ông giáo Thứ khuôn mặt buồn bã nói với lão Hạc những điều cuối cùng về việc thực hiện di chúc của lão. Chính vì thế, khi chúng tôi quay ở xã Thổ Hà (Bắc Giang) thì đạo diễn buộc phải quay thêm một cảnh ấy nữa. Đoàn ra một cánh đồng cách làng 2km, người phục vụ lấy một cái ôdoa (chuyên để tưới cây) đi múc nước và trèo lên cây để phun mưa xuống đầu tôi. Tìm cả cánh đồng được một hố nước đã sắp cạn. Khi anh ấy vục xuống để múc nước lên thì ôi trời, bên dưới trồi lên cái tiểu sành còn xương người bên trong nhô ra. Tôi kinh hãi nhất định không chịu tưới thứ nước ấy lên, nhưng giờ không lẽ bắt mọi người chạy bộ 2km đi tìm nước? Mọi người động viên mãi nên tôi đành lòng vậy. Cảnh quay đó khuôn mặt tôi rõ đau khổ, mà đau khổ không phải vì thương lão Hạc, mà thương… chính mình lẫn với cảm giác ghê ghê vì thứ nước lẫn xương người đang xối xả lên đầu mình…
- Hiện nay, anh được mời làm đạo diễn của bộ phim nhựa "Mùi cỏ cháy" (biên kịch Hoàng Nhuận Cầm), một bộ phim khá công phu về đề tài chiến tranh. Bộ phim đã có dự kiến về thời gian bấm máy?
+ Đây là bộ phim về những người lính đã ra đi theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc như Nguyễn Văn Thạc, Vũ Đình Văn, Hoàng Thượng Lân, Vũ Xuân… Họ đã hy sinh nhưng những trang nhật ký, những tình cảm của họ để lại là một lời hiệu triệu về lòng yêu nước cho các thế hệ sau. Chúng tôi đang lo kinh phí cũng như đi tìm bối cảnh để chuẩn bị bấm máy trong thời gian sớm nhất. Đây là bộ phim cần đầu tư nhiều thời gian, công sức nên tôi mong rằng, nó sẽ mang đến cho khán giả những thước phim có ý nghĩa.
- Xin cảm ơn anh!
