Phong tục làm đẹp kỳ quái ở lục địa đen

Nghệ thuật vẽ tranh trên cơ thể

Đối với giới nghiên cứu văn hóa, châu Phi là lục địa tồn tại nhiều sắc dân quái lạ, nơi có đến 1.300 ngôn ngữ mà mỗi ngôn ngữ đại diện cho một sắc dân với niềm tin tôn giáo khác biệt, phong tục khác biệt và lễ hội cũng khác biệt. Trong vài thập niên qua, nhiều nét truyền thống châu Phi đã biến mất hoặc thay đổi ít nhiều. Mặc dù vậy cho đến nay, châu Phi vẫn còn không ít tập tục không giống bất cứ đâu trên trái đất...

Tại Ethiopia, vào mỗi mùa gặt, đàn ông thuộc bộ tộc Surma bỏ ra hàng giờ để bôi mặt và thân thể trước khi tham gia một loạt cuộc tranh tài để chứng tỏ lòng can đảm và tranh giành các cô gái. Kẻ thắng trận hãnh diện đứng ra hỏi cưới cô gái mình thích và trước khi "đưa nàng về dinh" chàng phải dâng lễ cưới cho gia đình cô dâu gồm một số súc vật, được định đoạt bằng kích thước khối đất sét và cái đĩa gỗ độn dưới hàm dưới của nàng.

Bộ tộc Surma có khoảng 30.000 người dân sinh sống biệt lập, với tiếng nói và văn hóa riêng tại vùng thung lũng Omo, Ethiopia. Người Surma cao lêu nghêu, đàn ông thường cao vượt qua 2m, đàn bà thì khoảng 1,9m, và chỉ phụ nữ mới có khố da dê che chỗ kín, nam giới hoàn toàn khỏa thân. Ngoài tài sản là đàn bò và dê với số lượng khá lớn, người Surma chỉ có túp lều để trú thân, hoặc tum húm cheo leo trên cây, hoặc lệt bệt tơ hơ dưới đất, với những tấm da bò làm chiếu ngủ. Thức ăn chính của người Surma là sữa và máu bò - mà họ hút thẳng từ tĩnh mạch cổ, nơi vết thương dễ lành nhất. Các bộ tộc người Surma thường đánh lộn lẫn nhau, hay đánh các tộc khác để giữ đất đai trồng trọt hoặc giữ phụ nữ đẹp cho mình và bộ tộc.

Cho đến nay người Surma ở Ethiopia vẫn sống rất sơ khai: chăn nuôi trâu bò, gà lợn, trồng lúa, bắp, bo bo, hạt kê... Họ không có chữ viết, ở chòi rơm hoặc nhà đắp bằng đất, ít tiếp xúc với văn minh thế giới. Hạn hữu có nữ du khách nào đến vùng đất của người Surma thì nam giới ở đây rất thích và đề nghị xin cưới làm vợ ngay. Vì vậy rất ít ai dám du lịch đến vùng này tuy rằng đường đến đây không xa xôi hiểm trở gì lắm...

Chính cuộc sống hoang dã và đơn điệu đã khiến người Surma thích dành thời gian "sáng tạo cái đẹp" trên thân thể. Họ đã có truyền thống từ rất lâu đời nay là vẽ và trang trí trên cơ thể mình như một bức tranh với đầy đủ sắc màu. Nghệ thuật vẽ trên cơ thể là sinh hoạt truyền thống từ nghìn xưa của một số bộ lạc ở châu Phi, trong đó nghệ thuật vẽ của người Surma được cho là đặc sắc và độc đáo nhất.

Với ba màu cơ bản của đất sét, của đá núi lửa nghiền nát, cộng thêm các màu trung gian của thảo mộc, họ tạo ra những lằn vạch ngang bướng, những đốm chấm lung linh, những hoa văn ngẫu hứng mà tinh diệu, đến mức nhiều người cho rằng đây chính là nguồn gốc của nghệ thuật tạo hình hiện đại. Không chỉ màu, người Surma còn sử dụng thêm cây lá, hoa trái, lông thú… để tưởng tượng ra đủ hình thù có ý nghĩa theo trí tưởng tượng của từng người. Nhưng sức sáng tạo cao nhất vẫn là đám trẻ con - những đứa trẻ giết thời gian nhàm chán của việc chăn gia súc bằng cách chơi trò vẽ lên cơ thể. Vẽ xong, đi tắm, rồi lại tiếp tục vẽ để làm ra những bức tranh khác. Cứ thế, suốt ngày bọn trẻ không bao giờ thấy nhàm chán và rảnh rỗi.

Nguồn cảm hứng của các "họa sĩ" Surma không bao giờ cạn: chỉ cần quan sát xung quanh là có thể tạo ra muôn vàn tác phẩm. Từ những lễ hội, những cuộc chiến đấu, hoặc đơn giản là những cử chỉ làm duyên, đều là cơ hội để họ mang cơ thể ra sáng tác, với thứ nghi thức nghệ thuật tự do tuyệt đối, không theo bất cứ một trường phái nào nhưng họ vẽ bằng tất cả sự đam mê, niềm tự hào dân tộc. Với họ, vẽ không phải cho bản thân, mà để chia sẻ, phô diễn một thành công mà họ mới khám phá. Người Surma luôn hãnh diện là những "bức tranh sống", nhưng niềm hãnh diện này không biết kéo dài được bao lâu bởi từ vài năm nay, chính quyền Ethiopia và các nhà truyền giáo chủ trương mở đường vào thung lũng Omo, đưa "văn minh" đến các bộ lạc không chịu mặc quần và nói quốc ngữ Amharic.

Thế nhưng đến nay, điều mà họ đã mang đến cho người Surma chỉ là trà, rượu, súng đạn và tiền Birr - đồng bạc quốc gia - do khách du lịch trả cho những "tác quyền hình ảnh". Trên thị trường địa phương đang hình thành những giá trị trao đổi mặc định như: một khẩu AK giá 8 con bò. Gía trị tốt hơn thì khoảng 30-40 con. Thậm chí họ còn ra giá bằng những người phụ nữ xinh đẹp trong bộ tộc.

Không chỉ có giá trị vật chất, súng đối với người Surma còn là niềm kiêu hãnh, tự hào của bộ tộc, họ coi súng là gia bảo. Các chiến binh Surma lúc nào cũng mang súng bên mình như một thứ đồ trang sức làm đẹp thêm cho cơ thể… trần truồng của mình. Thung lũng Omo dĩ nhiên còn nhiều điều khiến người ta phải rùng mình như chế độ đa thê, nạn cướp bóc hay những xung đột thường xuyên xảy ra… nhưng nghệ thuật vẽ tranh trên cơ thể ở đây quả là một nền văn hóa đáng được khâm phục và đấy thực sự là một niềm tự hào của bộ tộc này.

Làm đẹp bằng cách đeo đĩa môi

Nói đến những cách làm đẹp thì người ta thường nghĩ đến những phục trang, những đồ trang sức để tô điểm thêm cho vẻ đẹp của mỗi người. Mỗi quốc gia, mỗi địa phương có một cách làm đẹp riêng nhưng cách làm đẹp của bộ tộc Surma là phong tục căng môi bằng đĩa thì quả thực không phải ai cũng có thể làm được.

Chỉ vài năm căng môi, chị em đã có một chiếc đĩa khủng lủng lẳng trên miệng. Thông thường, những chiếc đĩa có đường kính 10cm là đạt tiêu chuẩn đẹp. Chiếc đĩa căng môi lớn nhất ghi nhận được ở bộ lạc này có đường kính tới 15cm. Người phụ nữ có chiếc môi khủng này được coi là hoa hậu của bộ tộc, được mọi người khâm phục và kính nể. Bất kể họ xinh hay xấu, cao hay thấp, gầy hay béo, điều đó không quan trọng, chỉ cần họ có bờ môi với chiếc đĩa lớn nhất thì có nghĩa họ là người đẹp nhất, hấp dẫn nhất và có giá trị nhất trong con mắt bộ lạc. Những người đàn ông cũng tranh đua nhau để lấy được người phụ nữ có chiếc đĩa môi khủng nhất này.

Đĩa càng to, môi càng xinh

Chỉ những phụ nữ mới có đĩa môi. Trong khi trò chuyện, và chỉ khi không có mặt nam giới, phụ nữ của bộ tộc này mới được tháo những chiếc đĩa này ra. Các bé gái luôn mong muốn có được những đĩa môi càng to càng tốt, bởi đĩa môi càng lớn thì cha mẹ càng có cơ hội được thách cưới nhiều. Đồ thách cưới là gia súc chăn nuôi trong gia đình.

Cô gái có chiếc đĩa môi lớn nhất trong bộ tộc với đường kính tới 15cm đã được rất nhiều chàng trai đến xin cưới. Tương ứng với chiếc đĩa môi "hoành tráng" này, cha mẹ cô gái có thể thách tới hơn 50 con gia súc. Trong khi các bộ tộc khác ở châu Phi khá thoáng trong sinh hoạt tình dục, thì sự trinh tiết của phụ nữ Surma được đánh giá rất cao. Nếu phụ nữ bị bắt quả tang quan hệ tình dục trước hôn nhân, hoặc không có chồng mà có thai, thì là một sự sỉ nhục lớn. Những người phụ nữ này sẽ không được đeo đĩa ở môi. Không có đĩa ở môi, họ bị người đời khinh ghét, đàn ông tránh xa.

Những chiếc đĩa là vật trang trí không thể thiếu của phụ nữ khi có sự xuất hiện của đàn ông, cũng giống như chị em ở thế giới hiện đại dùng những bộ cánh đẹp, trang sức quý phái. Khi vắng mặt đàn ông, họ cũng có thể để bờ môi thư giãn bằng cách gỡ đĩa ra. Khi đó, trông cái môi của họ thòng lõng, sun sun chả khác gì con đỉa khổng lồ bám ở mồm.

Ngoài việc căng môi đeo đĩa, thì phụ nữ Surma còn rạch tai đeo đĩa. Dù những chiếc đĩa trên tai không được đánh giá cao bằng đĩa ở môi, song cũng có giá trị riêng. Với những chiếc đĩa nặng vài lạng đến cả cân treo lủng lẳng trên môi, kéo miệng họ trề ra, họ thực sự vất vả trong ăn uống và trò chuyện. Chị em muốn cười cũng khó. Nếu cười tích cực quá, chiếc đĩa rung bần bật, có thể làm môi họ chảy máu, thậm chí là đứt môi. Các thiếu nữ chưa có gia đình thì theo tập tục khác. Ngoài việc đeo đĩa môi thì họ còn thường xuyên phải khoác một áo choàng không tay bằng sắt nặng hơn 4,5kg cho tới tận khi kết hôn.

Những nơi hủ tục còn tồn tại

Một bộ tộc khác cũng tiến hành đặt đĩa môi bằng đất sét là người Mursi, láng giềng gần gũi với Surma. Dân số của họ có khoảng 3.900 người. Thiếu nữ Mursi cũng bị xuyên môi ở độ tuổi 15, 16. Người Mursi có mối liên hệ gần gũi với người Ethiopia, 15% trong số họ là người Thiên Chúa giáo. Còn lại cũng như người Surma, họ theo thuyết vật linh.

Không chỉ vậy, phụ nữ Sara, cộng hòa Trung Phi, hiện có khoảng 12 bộ lạc cũng có tập tục gắn đĩa môi, cả môi trên và môi dưới. Tuy nhiên, hủ tục này đang dần biến mất. Một nhóm người dân Suya thuộc Brazil cũng nổi tiếng với hình thức xuyên đĩa môi. Tới nay, nhóm người này chỉ còn khoảng 200 thành viên. Ở Suya, chỉ đàn ông mới được đeo môi đĩa gỗ và cũng có thể đeo đĩa tai giống như phụ nữ Sara. Chiếc đĩa có độ dài trùng với chu vi của môi, khoảng 7-8cm. Nghi lễ này được tiến hành khi những chàng trai đến tuổi dậy thì nhằm tăng thêm sức hấp dẫn của mình