Gieo hạt đam mê trên cánh đồng Văn hóa Mường

Bắt đầu từ tình yêu

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Mường Vang đậm bản sắc văn hóa, được nhận dòng sữa dân gian từ không gian sống của người Mường, Bùi Huy Vọng tự nhận mình là thế hệ hậu sinh trong chặng đường nghiên cứu văn hóa dân gian (VHGD) Mường. Nhận mình là người kế nhiệm, anh luôn trân trọng những thành quả của các “bậc tiền bối” và luôn cố gắng để vượt lên chính mình. Không có điều kiện theo học các trường chuyên nghiệp nhưng bằng tình yêu vốn văn hóa dân gian, anh tự mày mò, học hỏi, nghiên cứu, sưu tầm, so sánh để công việc mình theo đuổi được khoa học và hiệu quả nhất.

Là một quốc gia nằm vào khu vực trung tâm Đông Nam Á, Văn hóa dân gian Việt Nam có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời. Trong sự phát triển xã hội, VHDG vẫn tồn tại và có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của văn hóa cũng như xã hội Việt Nam. VHDG với các giá trị trường tồn cùng hệ thống các biểu tượng đã làm nên tâm thức dân gian, tâm hồn dân tộc. Với vai trò quan trọng của mình VHDG chính là nguồn cội của văn hóa dân tộc. Nói một cách cụ thể hơn thì trong hoạt động thực tiễn nhằm bảo tồn và chấn hưng văn hóa dân tộc luôn phải bắt đầu từ VHDG.

Là người con của xứ Mường, lại là người cầm bút không chuyên, hơn ai hết, Bùi Huy Vọng hiểu rất rõ lợi thế cũng như trách nhiệm của những người tiếp bước. Tình yêu của Bùi Huy Vọng với vốn VHDG của dân tộc đã dung dưỡng tâm hồn mình không chỉ dừng ở góc độ tự hào, sưu tầm, bảo tồn. Bằng những hành động cụ thể, anh đã truyền tải chúng trên trang giấy để bạn bè xa gần thêm hiểu, thêm yêu mến mảnh đất Hòa Bình với lớp trầm tích văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc.

Cái tên Bùi Huy Vọng dần trở nên quen thuộc với những người hoạt động Văn học - Nghệ thuật cũng như đông đảo bạn đọc khi những bài viết, truyện ngắn của anh đăng trên các ấn phẩm của tỉnh (Báo Hoà Bình, Báo Văn nghệ Hoà Bình). Năm 2001, anh chính thức trở thành hội viên chi hội VHDG thuộc Hội Văn học – Nghệ thuật tỉnh Hòa Bình.

Trở thành hội viên của một hội chính trị - xã hội - nghề nghiệp là Bùi Huy Vọng có điều kiện học hỏi thêm kinh nghiệm, kiến thức ở anh em, bạn bè, đồng nghiệp trong lĩnh vực sưu tầm, nghiên cứu VHDG Mường. Ý thức được việc nghiên cứu, bảo tồn văn hóa dân tộc cần phải có vốn kiến thức, anh mày mò tự học tiếng Anh, mày mò học Hán Nôm. Với vốn kiến thức tự trang bị cho mình, anh vừa gắng lo thu xếp việc nhà, vừa không ngừng miệt mài cày cuốc trên cánh đồng văn hóa mà mình đã chủ tâm gieo hạt đam mê.

Công việc âm thầm và miệt mài của Bùi Huy Vọng đã được “con mắt xanh” của các chuyên gia đầu ngành ở Trung ương Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Các tác phẩm của anh đã được thẩm định, ghi nhận, đánh giá cao. Từ chỗ cặm cụi, miệt mài trên cánh đồng văn hóa một cách cảm tính nhất, Bùi Huy Vọng đã cùng Hội chuyên ngành Trung ương cũng như địa phương tham gia nghiên cứu các đề tài khoa học.

Năm 2008, anh tham gia đề tài nghiên cứu (đề tài: Bản sắc văn hoá Mường cổ truyền và xu hướng biến đổi hiện nay và anh đã góp vào chuyên đề: Nghề dệt cổ truyền Mường và xu thế biến đổi hiện nay). Năm 2012, anh tham gia chuyên đề: Các thủ pháp diễn xướng mo Mường và phân loại mo Mường từ góc độ nghệ thuật diễn xướng (đề tài cấp Bộ: Nghệ thuật diễn xướng mo Mường của Viện nghiên cứu Văn hoá thuộc Viện KH-XH Việt Nam.

Khi cần tới Hòa Bình để tìm hiểu về văn nghệ dân gian, như một mặc định các chuyên gia đầu ngành ở Trung ương và Hà Nội đã coi anh như một đầu mối “mở” vào cánh cửa VHDG Mường...

Sự tin tưởng của đồng nghiệp như chắp thêm đôi cánh cho tình yêu với Văn hóa - Văn nghệ dân gian, đủ sức đưa Bùi Huy Vọng đã ngược xuôi 4 Mường “Bi, Vang, Thàng, Động”. Ý thức về cội nguồn, về tầng văn hoá dân tộc Mường đã khiến anh quên đi những khó khăn của hiện tại để làm sao có được các bài viết, tác phẩm có tầm. Có thời gian là anh lên đường gặp ông mo, bà mỡi, các bậc cao niên, các xóm làng thuần chất Mường ở Lạc Sơn; ghi âm, ghi chép, chụp hình, chụp ảnh. Bạn bè văn nghệ đều cảm mến anh bởi tình yêu với văn hóa cổ truyền, bởi thái độ làm việc nghiêm túc, cẩn trọng.

Không có điều kiện để theo học chuyên nghiệp trong công tác nghiên cứu đã đành, cuộc sống vật chất của anh với một gia đình ba người cùng vợ và con cũng không thể xếp vào hàng dư dả. Tuy nhiên, khó khăn về vật chất chưa bao giờ là khó khăn cản trở con đường mà anh đã lựa chọn như một trách nhiệm, như một niềm đam mê: gìn giữ, bảo tồn và quảng bá vẻ đẹp của văn nghệ dân gian Mường nói riêng và vốn văn hóa truyền thống Mường nói chung.

Lưng vốn của một hậu sinh

Giờ thì “lưng vốn” công trình, tác phẩm sách của hội viên Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam Bùi Huy Vọng đã phong phú, đầy đặn hơn trước nhiều. Bảng số liệu thống kê lý lịch khoa học của anh khiến tất cả chúng ta đều cảm thấy mến phục.

Năm 2006, anh đoạt giải B “Phong tục đi hỏi vợ - Đám cưới cổ truyền vùng huyện Lạc Sơn”; giải nhì, Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật tỉnh Hòa Bình giai đoạn  2001 - 2006 cho công trình “Lễ hội Đình Khênh”.

Năm 2007 giải nhì A (Không có giải nhất cho công trình “Phong tục làm Chay” - tập I: Tục làm Chay 7 cờ của người Mường (Phần do Mỡi làm chủ tế), cùng trong năm 2007 còn có giải khuyến khích cho công trình “Truyền thuyết, truyện cổ dân gian dân tộc Mường” - tập I.

Năm 2009 là giải B cho “Tang lễ cổ truyền của người Mường” - quyển II. Năm 2010 là giải nhì cho “Tang lễ cổ truyền của người Mường” - quyển III.

Năm 2011 là giải B cho “Ẩm thực dân gian Mường huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình”.

Năm 2012 là giải B cho công trình “Đền Băng và các Nghi lễ tín ngưỡng dân gian”.

Trong 2 năm (2010-2011), 6 tập sách của anh đã được xuất bản; nhiều cuốn được giáo sư Tô Ngọc Thanh dành cho những nhận xét, đánh giá cao; nhiều cuốn được giới biên soạn, nghiên cứu chú ý như: công trình tục làm chay (tập 1), lễ hội Đình Khênh; kinh nghiệm dẫn nước nhập đồng và lịch cổ Đá Rò của người Mường. Từ năm 2006-2011, anh đã có 9 lần được giải thưởng của T.Ư Hội VNDG Việt Nam cùng 1 giải nhì, giải thưởng văn học - nghệ thuật tỉnh giai đoạn 2001-2006.

Cùng với “kênh” sách xuất bản của Hội VNDG, anh còn cộng tác viết bài cho nhiều báo, tạp chí chuyên ngành. Nhiều bài anh viết công phu như “Trồng bông, dệt vải - nghề truyền thống của người Mường”, “Dải thổ cẩm Mường trang trí theo truyền thống Đông Sơn”, lễ “kéo si” trong truyền thống của người Mường, ứng xử của người Mường thể hiện trên các công năng của ngôi nhà sàn, Một số tri thức dân gian trong ứng xử với nước của người Mường...

Ngoài những tác phẩm đã đăng, đã in, anh còn 4-5 tập bản thảo khác đang chờ gửi về các nhà xuất bản và Trung ương Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Hì hục “lôi” từ kho ra các chồng bản thảo, Bùi Huy Vọng hy vọng: “Những tác phẩm này sẽ tham gia giải thưởng hàng năm của Hội Trung ương”. Xem nào, gần 600 trang chứ ít đâu (trò chơi và đồ chơi dân gian phổ biến của người Mường; làng Mường cổ Hoà Bình; đền Băng và các nghi lễ, tín ngưỡng dân gian...). Anh tha thiết: “Tôi chỉ mong làm được các cuốn Tổng tập truyền thuyết truyện cổ dân gian dân tộc Mường Hoà Bình, từ điển tiếng Mường”.

Nhận mình là một hậu sinh, Bùi Huy Vọng luôn tâm niệm: Công việc bảo tồn, gìn giữ, lưu truyền vốn văn hóa cổ truyền của dân tộc là công việc không chỉ thuộc về một cá nhân. Nó thuộc về trách nhiệm của thế hệ trẻ với cha ông. Quan trọng hơn là bằng hành động sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn, chúng ta- thế hệ đương thời nắm giữ trách nhiệm chuyển giao để thế hệ trẻ sau mình có quyền tự hào về cội nguồn văn hóa sinh dưỡng của dân tộc mình. Và như thế, công tác sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn vốn VHDG còn cần hơn nữa sự quan tâm, giúp đỡ trong mọi phương diện của các cấp lãnh đạo trong và ngoài địa phương.

Chỉ có trách nhiệm và niềm say mê mới giúp cho văn hóa làm tốt vai trò của mình. Nói như tiến sĩ Vũ Ngọc Am thì: Văn hóa là động lực của sự phát triển. Văn hóa khơi dậy và nhân lên mọi tiềm năng sáng tạo của con người, huy động sức mạnh nội sinh to lớn trong con người đóng góp vào sự phát triển xã hội.

Với tình yêu vốn văn hóa cổ truyền của dân tộc mình, người đàn ông xứ Mường Vang Bùi Huy Vọng đã thực sự để lại trong chúng ta nhiều ấn tượng đẹp đẽ