Trung Đông: Các bên nỗ lực tháo gỡ bế tắc

Đến rạng sáng 6/5, mọi thứ lại trở về hòa bình. Tổng thống Trump tuyên bố: “Đã có tiến bộ lớn hướng tới một thỏa thuận hoàn chỉnh và cuối cùng”, vì vậy, Dự án Tự do (Freedom Project) sẽ tạm dừng để tạo cơ hội cho các cuộc đàm phán.

3 cách tiếp cận trong 3 ngày liên tiếp này có điểm chung. Tất cả đều là những nỗ lực để giải quyết cùng một loạt các sự thật khó khăn: Iran khó có thể sụp đổ hoặc từ bỏ quyền làm giàu uranium bất kể bao nhiêu quả bom được thả xuống; Tehran đã chứng tỏ khả năng đóng cửa eo biển Hormuz và việc phong tỏa hoàn toàn Vịnh Persic sẽ gây tổn hại cho cả nền kinh tế Mỹ lẫn Iran.

Những sự thật này tạo nên một tình thế bế tắc, khó khăn mà chính quyền Mỹ đang gặp phải. Những thay đổi chính sách liên tiếp trong những ngày gần đây cho thấy ông Trump đang vùng vẫy bên trong cái bẫy này để tìm kiếm một lối thoát danh dự hoặc một cuộc chiến tranh kéo dài mãi mãi. Còn quá sớm để nói liệu ông Trump đã tìm được lối thoát hay chưa.

Các điều khoản trên bàn đàm phán đã trở nên rõ ràng hơn trong ngày 6/5. Trang tin Axios và hãng tin Reuters đưa tin rằng Mỹ, Iran và các nhà trung gian hòa giải Pakistan đang tiến gần đến một thỏa thuận về một “bản ghi nhớ” dài một trang để tuyên bố chấm dứt chiến tranh và bắt đầu thời gian đàm phán 30 ngày nhằm giải quyết các tranh chấp về chương trình hạt nhân của Iran, các lệnh trừng phạt của Mỹ và các tài sản bị đóng băng của Iran. Cả hai bên sẽ dỡ bỏ các lệnh phong tỏa song song đối với eo biển Hormuz trong suốt tháng đàm phán này. Thông báo của ông Trump đã giúp cho giá dầu giảm và thúc đẩy thị trường chứng khoán. Nhưng, tất cả vẫn còn bấp bênh.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết việc mở lại eo biển Hormuz có thể khả thi. Tehran cho biết họ muốn lệnh phong tỏa chấm dứt trước khi thảo luận về bất cứ điều gì khác. Bộ Ngoại giao Iran cho biết đề xuất này đang được xem xét, trong khi Ebrahim Rezaei, người phát ngôn của Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran, bác bỏ nó như một "mong muốn của Mỹ, chứ không phải là hiện thực".

Ngay cả khi các bên ngồi vào bàn đàm phán, 30 ngày là một khoảng thời gian quá ngắn để giải quyết những tranh chấp dai dẳng như chương trình hạt nhân của Iran và các lệnh trừng phạt do Mỹ dẫn đầu, đồng thời gỡ bỏ lệnh phong tỏa kép.

Trước chiến tranh, Iran đề nghị tạm ngừng làm giàu uranium trong 5 năm, trong khi Mỹ yêu cầu 20 năm. Đề xuất mới được báo cáo cho thấy một sự thỏa hiệp ở mức 12 hoặc 15 năm. Đề nghị trước chiến tranh của Iran liên quan đến việc giải quyết lượng uranium được làm giàu cao (HEU, nhiên liệu tiềm năng cho vũ khí hạt nhân) - hoặc pha loãng, hoặc xuất khẩu, hoặc cả hai. Đề xuất được báo cáo về một khuôn khổ đàm phán mới hướng đến việc xuất khẩu, thậm chí có thể sang Mỹ.

Theo thỏa thuận, Iran cũng sẽ chấp nhận sự trở lại thường trực của các thanh tra viên từ IAEA, điều này rất cần thiết để tạo dựng niềm tin quốc tế rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ được thực hiện bền vững. Đổi lại, hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran sẽ được giải phóng theo từng giai đoạn và các lệnh trừng phạt sẽ được dỡ bỏ dần dần.

Đây là một chương trình nghị sự rất tham vọng. Có vô số cách mà nó có thể thất bại, và trong khi cả hai bên đều không muốn quay trở lại chiến tranh, cả hai bên dường như đều tin rằng việc giao tranh nhiều hơn có thể cải thiện vị thế của họ trên bàn đàm phán - một tình huống không ổn định để đạt được một thỏa thuận hòa bình.

Israel cũng được dự đoán sẽ phản đối bất kỳ thỏa thuận nào không giải quyết được kho vũ khí tên lửa của Iran hoặc các hành động của các lực lượng ủy nhiệm khu vực của nước này. Trong kịch bản tốt nhất cho Mỹ, các điều khoản được thỏa thuận sẽ tốt hơn một chút so với những điều khoản được đưa ra tại Geneva vào ngày 26/2, 2 ngày trước khi chiến tranh bắt đầu.

Thời gian cấm làm giàu uranium sẽ dài hơn và sẽ có sự chắc chắn hơn rằng uranium làm giàu cao (HEU) sẽ được vận chuyển ra khỏi Iran. Tuy nhiên, không ai biết liệu những cải thiện tương tự có thể đạt được bằng nhiều vòng đàm phán hơn thay vì ném bom hay không.

Bất kỳ thỏa thuận nào cuối cùng cũng cần được đánh giá dựa trên tiêu chuẩn của thỏa thuận hạt nhân đa phương năm 2015 mà ông Trump đã phá bỏ vào năm 2018. Theo các điều khoản của thỏa thuận đó, Iran không có uranium làm giàu cao (HEU) nhưng sẽ duy trì một chương trình hạt nhân được giám sát chặt chẽ và giới hạn nghiêm ngặt.

Nếu muốn tuyên bố chiến thắng, ông Trump có thể chỉ ra thực tế rằng ngay cả thỏa thuận năm 2015 cũng thiếu điều khoản tạm ngừng làm giàu uranium kéo dài. Nhưng, bất kỳ lợi ích nào như vậy cũng sẽ phải trả giá bằng một cái giá khủng khiếp. Có hơn 5.000 người chết, bao gồm 120 học sinh tiểu học thiệt mạng trong ngày đầu tiên ở Minab, và con số thương vong ở Lebanon vẫn đang tiếp tục tăng lên.

Rồi, còn tất cả những chi phí gián tiếp toàn cầu - về kinh tế và môi trường - sẽ cần nhiều năm để thể hiện rõ. Liên hợp quốc ước tính rằng 32 triệu người có thể bị đẩy vào cảnh nghèo đói do chiến tranh, chủ yếu là do tác động của nó đến nguồn cung cấp năng lượng và phân bón. Ông Tom Fletcher, người đứng đầu cơ quan nhân đạo của Liên hợp quốc cho biết 2 tỷ USD mỗi ngày chi cho chiến tranh có thể đã cứu sống được khoảng 87 triệu người nếu số tiền đó được dùng cho cứu trợ nhân đạo.