Peru lại thay tổng thống: Khi bất ổn mới là trạng thái... ổn định

Cuộc bãi nhiệm nhanh chóng

Sáng 11/10/2025, khi ông Jose Jeri - lúc đó đang là Chủ tịch Quốc hội - tuyên thệ nhậm chức Tổng thống tạm quyền thay thế bà Dina Boluarte vừa bị phế truất, dư luận Peru đã hoài nghi về tính bền vững của nhiệm kỳ này. Những hoài nghi đó đã sớm trở thành sự thật vào tháng 2/2026. Chỉ sau vẻn vẹn 4 tháng ngồi trên chiếc ghế nóng tại Dinh Pizarro, ông Jeri đã phải nếm trải chính kịch bản mà ông từng đạo diễn cho người tiền nhiệm: bị Quốc hội bỏ phiếu bãi nhiệm với tốc độ chóng mặt.

Cuộc bỏ phiếu phế truất Tổng thống tạm quyền Jose Jeri hôm 17/2 diễn ra nhanh gọn, quyết liệt và gần như không vấp phải bất kỳ rào cản chính trị đáng kể nào. Với 75 phiếu thuận, 24 phiếu chống và 3 phiếu trắng, cơ quan lập pháp Peru đã thông qua nghị quyết luận tội ông Jeri, khép lại những ngày tại nhiệm ngắn ngủi của chính trị gia 39 tuổi này.

Vụ luận tội diễn ra sau khi 3 đoạn video được công bố hồi tháng trước cho thấy ông Jeri bước vào một nhà hàng và cửa hàng tiện lợi ở thủ đô Lima thuộc sở hữu của Yang Zhihua - một doanh nhân giàu có người Trung Quốc sống lâu năm tại Peru và hiện đang bị chính quyền nước này điều tra. Luật pháp Peru yêu cầu tổng thống phải ghi chép lại các hoạt động chính thức của mình nhưng ông Jeri - trong phiên chất vấn của các nhà lập pháp tháng trước - thừa nhận đã không báo cáo về các chuyến thăm đến các cơ sở của ông Yang cũng như xác nhận tính xác thực của các video kể trên.

Trong quá trình thẩm vấn, ông Jeri từ chối cung cấp nhật ký cuộc gọi cho các nhà điều tra và giải thích rằng ông đã quen biết ông Yang trước khi trở thành tổng thống. Những lời giải thích không làm dịu bớt được chỉ trích. Các nhà lập pháp thuộc mọi đảng phái đều kêu gọi cách chức Tổng thống Jeri và Tổng Chưởng lý Peru đã mở cuộc điều tra tham nhũng về các mối quan hệ giữa ông Jeri và ông Yang.

Sức nóng càng leo thang khi chương trình truyền hình Cuarto Poder đưa tin rằng một doanh nhân Trung Quốc khác là Ji Wu Xiaodong - người đang bị quản thúc tại gia ở Peru để phục vụ điều tra cáo buộc có liên hệ với một mạng lưới khai thác gỗ bất hợp pháp - đã đến phủ tổng thống 3 lần trong nhiệm kỳ của ông Jeri. Tổng thống Jeri nói với các nhà lập pháp rằng ông Ji Wu là bạn của ông Yang và ông chỉ quen biết thương gia này theo kiểu xã giao. Nhưng, cũng như những gì xảy ra với cáo buộc liên quan đến chuyến ghé thăm cơ sở của Yang Zhihua, những lời giải thích này không cứu nổi Tổng thống Jeri khỏi một cuộc luận tội.

Căn nguyên của những bất ổn

Đến đây hẳn nhiều độc giả có thể sẽ thắc mắc, lẽ nào chỉ một sai lầm chưa xác minh được hậu quả đã khiến một nguyên thủ bị luận tội và phế truất? Thực ra, vụ “Chifagate", cách báo chí Peru đặt tên cho sự kiện Tổng thống Jeri mất chức vì những rắc rối liên quan đến các doanh nhân Trung Quốc - chỉ là giọt nước tràn ly cho một cuộc khủng hoảng chính trị có căn nguyên sâu xa hơn nhiều.

Nhìn vào lịch sử chính trường Peru từ năm 2018 đến nay, người ta không khỏi bàng hoàng trước con số 8 vị tổng thống đã đi qua cánh cửa Dinh Pizarro. Từ Pedro Pablo Kuczynski, Martin Vizcarra, Manuel Merino, Francisco Sagasti cho đến Pedro Castillo, Dina Boluarte, Jose Jeri và giờ đây là Jose Maria Balcazar, sự thay đổi nhân sự ở cấp cao nhất tại quốc gia Nam Mỹ này diễn ra với tần suất hiếm nơi nào trên thế giới sánh kịp.

Nguyên nhân trực tiếp và xuyên suốt khiến nhiều đời Tổng thống Peru gần đây phải rời nhiệm sở như vậy nằm ở xung đột mang tính cấu trúc giữa 2 nhánh hành pháp và lập pháp. Peru vận hành theo hệ thống tổng thống chế, nhưng hiến pháp năm 1993 lại trao cho quốc hội nước này một “Thượng phương bảo kiếm” cực kỳ nguy hiểm: cơ chế bãi nhiệm tổng thống vì lý do “thiếu năng lực đạo đức thường trực”. Đây là một khái niệm pháp lý mơ hồ đến mức khó tin, không cần một tội danh cụ thể hay phán quyết của tòa án, chỉ cần đủ số phiếu tại nghị trường là một vị tổng thống có thể bị hất văng khỏi quyền lực.

Tại Peru, một Quốc hội đơn viện với 130 ghế nhưng bị chia nhỏ bởi hàng chục đảng phái và không có xu hướng chính trị nào chiếm thể chủ đạo. Kể từ cuộc tổng tuyển cử năm 2021, Quốc hội 130 ghế của Peru đã bị xé nhỏ bởi hơn 10 đảng phái chính thức, chưa kể hàng chục nhóm nghị sĩ ly khai và độc lập. Để có được một liên minh đa số tối thiểu (66 ghế), một vị tổng thống đôi khi phải thực hiện một “bài toán không tưởng”: Liên kết với ít nhất 5 đến 6 đảng phái có tư tưởng hoàn toàn đối lập.

Lần cuối cùng một đảng chiếm đa số tuyệt đối tại Quốc hội Peru là nhiệm kỳ 2016-2018 của đảng Fuerza Popular (73 ghế), nhưng chính sức mạnh tập trung này lại được dùng để đối đầu trực diện với chính phủ, khởi đầu cho chu kỳ lật đổ liên miên sau đấy. Kể từ đó, hệ thống chính trị Peru rơi vào trạng thái mà các nhà phân tích chính trị gọi là "nguyên tử hóa" (atomized). Các đảng như Peru Libre, Fuerza Popular, Accion Popular hay Alianza para el Progreso thường xuyên thay đổi liên minh theo từng tuần, tùy thuộc vào các mặc cả về ghế bộ trưởng hay quyền lợi ngân sách cho các bang địa phương.

Điều này đã tạo nên môi trường chính trị độc hại, dẫn tới việc các đảng phái chỉ dễ dàng tập hợp lại với nhau vì một mục tiêu chung duy nhất là lật đổ tổng thống, nhưng lại bất lực trong việc đồng thuận để thông qua các chính sách kiến tạo. Cơ chế cho phép Quốc hội bãi nhiệm tổng thống vì “thiếu năng lực đạo đức thường trực” do đó đã bị vũ khí hóa triệt để, biến thành công cụ đe dọa chính trị hoặc lật đổ bất kỳ nhà lãnh đạo nào không làm hài lòng đa số nghị sĩ.

Trong bối cảnh không có một đảng cầm quyền chiếm đa số hoặc thiếu một liên minh bền vững, các đời Tổng thống Peru thường lâm vào thế đơn độc, phải liên tục mặc cả quyền lợi với từng nhóm nghị sĩ để tồn tại. Nói cách khác, họ thường bước vào nhiệm kỳ với tư thế của một “con tin” của Quốc hội, mà sự kiện ông Jose Jeri bị phế truất là ví dụ điển hình. Chính những đảng phái từng đưa chính trị gia 39 tuổi này lên làm tổng thống tạm quyền sau khi hạ bệ bà Boluarte đã “quay xe” để loại bỏ người mà họ mới 4 tháng trước còn tin tưởng.

Bất ổn đến bao giờ?

Có nhiều kiến giải về động lực trực tiếp đằng sau quyết định hạ bệ ông Jeri, nhưng đáng nói nhất có lẽ là việc cuộc bầu cử tổng thống mới vào tháng 4/2026 đã cận kề. Khi một số đảng muốn tìm kiếm lá cờ thu hút cử tri ở chặng nước rút này, đoạn video cho thấy ông Jeri đi vào văn phòng của Yang Zhihua là cái cớ hoàn hảo. Sự thừa nhận của ông Jeri về tính xác thực của các đoạn video không chỉ là một lỗi lầm hành chính, mà nó đã cung cấp một “vật tế thần” hoàn hảo cho một Quốc hội đang khao khát chứng minh quyền lực trước thềm bầu cử.

Đối với Peru, hệ quả của tình trạng Quốc hội thường xuyên phế truất các tổng thống là sự tê liệt của bộ máy quản trị quốc gia. Trong khi các chính khách mải mê với những màn đấu đá và phế truất, nhiều vấn đề dân sinh sát sườn của đất nước lại bị bỏ ngỏ. Tình trạng tội phạm có tổ chức, giết người và tống tiền đang bùng phát ở nhiều địa phương, gây kinh hoàng cho các doanh nghiệp nhỏ và tầng lớp lao động. Sự bất ổn chính trị kinh niên đã khiến các quyết sách dài hạn về an ninh và kinh tế không thể thực hiện được. Mỗi khi một tổng thống mới nhậm chức, họ lại bận rộn với việc bổ nhiệm nội các mới, đối phó với các cuộc thẩm vấn tại Quốc hội và nỗ lực sống sót trước các phong trào luận tội thay vì tập trung giải quyết các vấn đề xã hội. Sự tê liệt của bộ máy hành pháp cũng khiến các dự án hạ tầng trọng điểm bị đình trệ, ngân sách dành cho an ninh công cộng thường xuyên bị treo do các bộ trưởng bị thay đổi liên tục, thậm chí có giai đoạn trung bình cứ 3 tháng Peru lại có một Bộ trưởng Nội vụ mới.

Những dữ liệu ấy khiến tân tổng thống tạm quyền Jose Maria Balcazar, người vừa được bầu thay ông Jeri, cũng đón nhận nhiều cái nhìn bi quan. Về danh nghĩa, ông Balcazar sẽ đóng vai trò “giữ chỗ” để đảm bảo quá trình bầu cử diễn ra suôn sẻ, tránh cho Peru phải đón thêm những cú sốc chính trị mới. Nhưng, bản thân việc lựa chọn ông chỉ đến sau 2 vòng bỏ phiếu căng thẳng cũng cho thấy mức độ chia rẽ sâu sắc tại Quốc hội. Và, ở tuổi 83 - với những bê bối cá nhân, tranh cãi pháp lý trong quá khứ và vị thế chông chênh hiện nay - thật khó đoán ông Balcazar có thể tại vị đến cuộc bầu cử hay sớm theo bước người tiền nhiệm?

Nhìn rộng hơn, khi cơ chế phế truất tổng thống hiện tại vẫn không có sự giải thích chặt chẽ từ Tòa án Hiến pháp, khi hệ thống đảng phái còn phân mảnh đến mức vụn vặt thì bất kỳ ai đắc cử vào tháng 4 tới cũng sẽ sớm thấy mình trở thành “con tin” tiếp theo của một Peru mắc kẹt trong “cái bẫy hiến pháp”. Hoặc, nói như Giáo sư Steven Levitsky - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Mỹ Latinh David Rockefeller tại Đại học Harvard, khi sự phế truất trở thành một công cụ thường xuyên thay vì biện pháp cuối cùng thì cuộc bầu cử sắp tới có thể cũng chỉ là việc lựa chọn “nạn nhân” tiếp theo của một hệ thống bị lỗi mà thôi.