Tam Hiệp, công trình trị thuỷ vĩ đại của Trung Quốc

Ngay từ khi được chính thức khởi công (14/12/1994), Công trình trị thủy Tam Hiệp trên sông Trường Giang, TQ, đã khiến cả thế giới phải ngưỡng  mộ vì sự vĩ đại của nó. Điều này được minh chứng vào tháng 6/1996, hội nghị “Về các Công trình xây dựng trên toàn thế giới” có sự hiện diện của các đại biểu đến từ rất nhiều quốc gia, họp tại Barcelona (Tây Ban Nha), đã xếp Công trình Tam Hiệp là một trong những công trình “siêu cấp toàn cầu”. Công trình này cũng đã được LHQ xếp hạng là “công trình vĩ đại  nhất thế giới”.

Sở dĩ như vậy vì Công trình trị thủy Tam Hiệp là một tổ hợp các công trình quan trọng bao gồm một con đập bằng bêtông cốt thép cao 185m, tổng chiều dài 3.035m, một hệ thống đảm bảo giao thông đường thủy bao gồm các hệ thống âu tàu và máy nâng để cho tàu trọng tải hàng vạn tấn có thể qua lại dễ dàng, một nhà máy thủy điện bao gồm 26 tổ máy (phía bờ tả ngạn đặt 14 tổ máy, phía bờ hữu ngạn đặt 12 tổ máy). Nhà máy thủy điện có sản lượng điện mỗi năm là 84,7  tỉ kw/giờ. Hơn 1,3 triệu người phải di chuyển tới nơi ở mới  để tạo một hồ chứa nước có diện tích hơn 1.200km2.

Dự án xây đập là nhằm chế ngự dòng sông dài nhất nước, Dương Tử Giang (6.360km), mà những cơn thịnh nộ của nó đã làm chết hàng trăm ngàn người. Cơn lũ năm 1998 khiến cho hàng triệu gia đình phải sơ tán, giết chết hơn 140.000 sinh mạng. Khi chế ngự dòng sông quan trọng này, đó cũng là thực hiện một mơ ước của bao thế hệ người dân TQ.

Dự án đã được Tôn Dật Tiên nhắm đến từ 100 năm trước. Những người bênh vực dự án cho rằng nó sẽ cứu vớt được nhiều sinh mạng, nhiều làng mạc và thành thị. "Cứ 10 năm chúng ta lại bị lũ lụt nặng nề. Với con đập này, chúng tôi cho rằng những thiên tai đó sẽ chỉ diễn ra mỗi thế kỷ 1 lần" - kỹ sư Wang Xiaomao của Ủy ban Nước sông Dương Tử dự đoán. Mao Trạch Đông đã viết một bài thơ về một con đập mà ngày nào đó "sẽ giáng một đòn vào nữ thần Tam Hiệp với các phép lạ của thế giới hiện đại".

Công trình trị thủy Tam Hiệp nằm ở địa phận thành phố Nghi Xương trên sông Trường Giang. Trường Giang là con sông lớn nhất TQ và đứng thứ 3 thế giới (sau sông Nin và sông Amazon). Tam Hiệp là tên chung của ba địa danh nằm dọc theo sông Trường Giang là Cù Đường Hiệp, Vu Hiệp và Tây Lăng Hiệp, có chiều dài 204 km. Điểm đầu của Tam Hiệp chính là thành Bạch Đế nổi tiếng hiểm yếu. Bạch Đế thành gắn liền với truyền thuyết thời Tam Quốc: Sau khi bị Đông Ngô đánh bại, Lưu Bị đã chạy về thành Bạch Đế và chết ở đó. Trước khi chết, Lưu Bị đã phó thác con mình là Lưu Thiện cho Thừa tướng Gia Cát Lượng nên có chuyện “Bạch Đế thành phó thác con côi”. Người đời sau đã dựng tại đây đền Bạch Đế để ghi nhớ câu chuyện này.

Gần thành Bạch Đế còn có “Bát trận đồ” bao gồm Thủy Bát trận và Hạn Bát trận, tương truyền là nơi Gia Cát Khổng Minh diễn tập binh pháp. Ngoài ra còn có miếu Trương Phi ở núi Phi Phượng (thuộc huyện Văn Dương). Người TQ từ xưa đã gọi thành Bạch Đế là “Thi thành” (Thành thơ). Rất nhiều các thi nhân nổi tiếng như Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị, Lệ Đào Nguyên, Lưu Vũ Tích, Tô Đông Pha, Hoàng Đình Kiện, Lục Du... đã từng đến đây và lưu lại những bài thơ nổi tiếng.

Điểm cuối của Tam Hiệp là Nam Tân Quan thuộc thành phố Nghi Xương (tỉnh Hồ Bắc) được coi là yết hầu của vùng Xuyên, Ngạc  (tức Tứ Xuyên và Hồ Bắc). Tại đây có rất nhiều danh lam thắng cảnh như đền thờ Luy Tổ (theo truyền thuyết bà là vợ của Hoàng đế, đã dạy cho người TQ nghề trồng dâu nuôi tằm), động Bạch Mã được coi là thiên hạ kỳ quan, động Long Tuyền còn được gọi là thiên hạ mê cung... Khi dòng Trường Giang chảy tới đây thì hai bên bờ là hai vách núi dựng đứng, ở gần chính giữa lại nổi lên một ngọn núi nhỏ nên dòng sông bị chia làm 2, địa thế vô cùng hiểm trở. Công trình Tam Hiệp được xây dựng chính ở địa điểm này. Từ đập Tam Hiệp ngược lên phía tây được gọi là vùng thượng lưu, còn ở phía đông thì được gọi là vùng trung lưu và hạ lưu của sông Trường Giang.

Ngày 14/12/1994, Thủ tướng TQ Lý Bằng đã phát lệnh chính thức khởi công xây dựng Công trình Thủy điện Tam Hiệp, mở đầu cho việc thực hiện ước mơ từ ngàn năm của dân tộc Trung Hoa.--PageBreak--

Việc xây dựng Công trình Tam Hiệp dự tính sẽ hoàn thành trong vòng 18 năm được chia làm 3 giai đoạn với tổng số vốn lên tới 297,4 tỉ NDT (khoảng 40 tỉ USD), số dân phải di dời là 1,13 triệu người.

Giai đoạn 1 được tính từ khi khởi công tới ngày 14/10/1997. Trong giai đoạn này đã xây dựng các đập chắn phù trợ, khai thông đường dẫn nước tạm thời (lưu lượng 2 vạn m3/giây), xây dựng bên bờ tả ngạn một âu thuyền ở độ cao 120m để đảm bảo giao thông trên sông Trường Giang luôn thông suốt trong quá trình xây dựng. Ngoài ra cũng đã xây dựng một cầu treo có tên Tây Lăng Trường Giang đại kiều với  khẩu độ lớn nhất TQ bắc qua sông Trường Giang tại Tây Lăng Hiệp để phục vụ việc thi công giữa hai bờ, hoàn thành việc xây đập bằng bêtông cốt thép để cắt ngang dòng chảy, với chiều cao của đập là 88m.

Giai đoạn 2 kéo dài 6 năm (từ 1988 đến 2003) đã hoàn thành việc xây đập giai đoạn hai. Cho tới đầu tháng 6/2002, một hồ chứa nước ở phía thượng lưu của Tam Hiệp có chiều dài 650 km, chiều rộng lớn nhất là 2 km với diện tích mặt nước ước đạt 1.200 km2  đã được hình thành theo đúng thiết kế ban đầu. Các tổ máy phát điện ở bên tả ngạn đã được  lắp đặt, đồng thời âu tàu vĩnh cửu cũng được hình thành. Cho tới cuối năm 2003 tổ máy điện đầu tiên đã bắt đầu phát điện.

Hiện nay Công trình Tam Hiệp đang trong giai đoạn 3 (2003-2009). Nhiệm vụ chính của giai đoạn này là hoàn thành việc xây dựng đập chắn nước phía hữu ngạn. Ngày 18/7/2005, đã lắp xong tổ máy phát điện thứ 14 có công suất 70 vạn KW, sau 72 giờ chạy thử an toàn tổ máy đã chính thức hòa điện vào mạng quốc gia. Tới ngày 25/5/2006, con đập chính của công trình vĩ đại này đã được đổ những mét bêtông cuối cùng. Ngày 29/5, các kỹ sư TQ đã đặt 381 bộ cảm ứng dọc theo đập để theo dõi những chấn động dù là nhỏ nhất có thể ảnh hưởng tới con đập này. Ngày 5/6/2006, Tổng công trình sư phụ trách  công trình đập Tam Hiệp, Lý Quý A trịnh trọng ra tuyên bố: Đã hoàn thành đập chính của Tam Hiệp, vượt thời gian hơn 9 tháng so với quy định. Ngày 9/6, các kỹ sư xây dựng đã dùng 192 tấn thuốc nổ phá nổ thành công con đập phụ để chính thức đưa đập chính vào sử dụng. Hiện nay mực nước hồ đã cao hơn mực nước biển là 156m, và tới năm 2012 sẽ là 175m. Cũng trong giai đoạn này sẽ hoàn thành lắp đặt và cho vào hoạt động tất cả các tổ máy điện.

Công trình Tam Hiệp không những là công trình kiểu mẫu về mặt xây dựng, mà  nó còn là một công trình kiểu mẫu về sự kết hợp giữa xây dựng với du lịch, cảnh quan môi trường, cũng như việc bảo vệ những di sản văn hóa vô giá của khu vực được coi là cái nôi của nền văn hóa Trung Hoa.

Theo Bộ Văn hóa và Cục Bảo tồn bảo tàng TQ thì trong vùng hồ ngập nước có tới hàng ngàn di tích lịch sử và văn hóa quý giá đã được nhà nước xếp hạng. Vì thế, ngay từ khi đập Tam Hiệp được xây dựng, TQ đã tiến hành một công trình cũng không kém phần vĩ đại, ấy là di chuyển những di tích đến những nơi an toàn bằng một phương pháp rất TQ. Thí dụ, người ta đã  di chuyển toàn bộ ngôi đền thờ Trương Phi, vị dũng tướng thời Tam quốc (220-280). Ngôi đền này đã  có 1.700 tuổi được dựng trên núi Phi Phượng... Nhưng nếu cứ để nguyên tại đây thì đền sẽ bị chìm sâu  dưới 5m nước khi đập Tam Hiệp hoàn thành. Vì vậy, Bộ Văn hóa TQ đã quyết định di chuyển toàn bộ ngôi đền đến núi Sư Tử, một địa điểm cách  Phi Phượng 32 km về phía thượng nguồn sông Trường Giang. Để làm được việc này, người ta đã phải huy động hàng ngàn người, trong đó có 245 kỹ sư và thợ lành nghề. Họ đã tháo rời ngôi đền ra thành 13 nghìn bộ phận để chuyên chở về Sư Tử sơn. Cùng với nó là 126 cây cổ thụ trong khuôn viên của đền cũng được di chuyển tới địa điểm mới. 

Công trình Tam Hiệp không những có ý nghĩa rất lớn về mặt dân sinh, cảnh quan môi trường, cải tạo khí hậu...  mà còn đóng vai trò rất quan trọng về giao thông vận tải, an ninh quốc phòng.

Hiện nay, TQ đã có dự án còn vĩ đại hơn nữa: sau khi Công trình Tam Hiệp hoàn thành sẽ thực hiện việc đưa nước từ sông Trường Giang lên tới tận sông Hoàng Hà, nhằm giải quyết triệt để tình trạng thiếu nước của cả một vùng rộng lớn ở phía bắc, trong đó có Thủ đô Bắc Kinh. Nếu dự án này được thực thi thì đây sẽ là một công trình thủy lợi cực kỳ vĩ đại mà Công trình trị thủy Tam Hiệp là điểm khởi đầu