Sự trở lại của thương hiệu Fiat

Thử nhìn lại vài nét về lịch sử Fiat. Đầu tiên, hãy nói về người anh Giovanni “Gianni” Agnelli. Từ (nguyên) Tổng thống Carlo Azeglio Ciampi, (nguyên) Thủ tướng Silvio Berlusconi đến (cố) Đức Giáo hoàng John Paul II, tất cả đều bày tỏ tình cảm đặc biệt đối với Giovanni “Gianni” Agnelli và hàng triệu người Italia cũng đã khóc khi nghe tin Gianni mất vào ngày 24/1/2003.

Với người Italia, Giovanni Agnelli – cái tên đồng nghĩa với một triều đại công nghiệp góp phần đưa đất nước thoát cảnh đói nghèo sau Thế chiến II – cũng đồng nghĩa với một huyền thoại. Với gia sản ước tính hơn 2 tỉ USD, Giovanni “Gianni” Agnelli cai quản doanh nghiệp tư nhân lớn nhất Italia (không công ty tư nhân nào tại Italia có số công nhân nhiều bằng Tập đoàn Fiat của gia đình Agnelli).

Bằng triết lý kinh doanh “phát triển hay là chết”, Gianni đã biến doanh nghiệp xe hơi Fiat do ông nội mình sáng lập thành tập đoàn khổng lồ kinh doanh nhiều lĩnh vực (ngân hàng, bảo hiểm, bất động sản, hóa chất, hàng không, viễn thông, thiết bị điện tử, quốc phòng, rượu, báo chí với nhật báo hàng đầu Italia La Stampa, và cả thể thao với Câu lạc bộ Juventus lừng danh...).

Tương tự dòng xe gắn máy Vespa của Piaggio, xe hơi Fiat từng là niềm kiêu hãnh của Italia.

Năm 1953, ông thành hôn với Công chúa Marella Caracciolo di Castagneto (nguyên phóng viên ảnh tạp chí thời trang Vogue) và trở thành Phó chủ tịch Fiat. Năm 1959, ông quản lý công ty mẹ Istituto Finanziario Industriale với chức Chủ tịch và 4 năm sau làm Giám đốc quản trị Fiat. Năm 1966, ông chính thức ngồi ghế Chủ tịch điều hành Fiat (viết tắt từ Fabbrica Italiana di Automobili Torino).

Với người Italia, vai trò quan trọng của Fiat và gia đình Agnelli ảnh hưởng không chỉ đến nền kinh tế mà còn xã hội. Fiat gần như là biểu tượng quốc gia của Italia. Lịch sử Fiat bắt đầu từ ngày 1/7/1899, khi Giovanni Agnelli (ông nội Giovanni “Gianni” Agnelli) ký hợp đồng với doanh nhân Turin Emanuele Bricherasio di Cacherano thành lập Fiat, 4 năm trước khi Henry Ford lập hãng sản xuất xe hơi tại Mỹ.

Năm 30 tuổi, Giovanni Agnelli giữ ghế Giám đốc điều hành Fiat. Năm 1907, Agnelli được phong cavaliere al merito del lavoro (tương đương tước hiệp sĩ tại Anh). Tháng 11/1945, Giovanni Agnelli mất ở tuổi 79 và doanh nghiệp Fiat tạm thời được Gianni, 24 tuổi giao lại cho Vittorio Valletta (Gianni chỉ quan tâm nhiều hơn đến việc làm ăn sau một tai nạn xe cộ suýt mất mạng vào năm 1952).

Trong Thế chiến I, Fiat không chỉ sản xuất xe hơi mà cả các phương tiện cơ giới quân sự. Thời Gianni, Fiat mở rộng sang nhiều nước, lập nhà máy tại Liên Xô và vài quốc gia Đông Âu. Năm 1969, Fiat mua hai hãng xe hơi thể thao Lancia và Ferrari. Năm 1984, Fiat tung ra dòng xe Uno – mẫu xe thành công nhất lịch sử Fiat. Hai năm sau, Fiat mua Hãng xe thể thao Alfa Romeo và tiếp nối là những thương vụ mua cổ phần các hãng xe thời trang trong đó có thương hiệu Maserati.

Cuối thập niên 80, đế quốc Agnelli bành trướng sang đủ ngành công nghiệp, đặc biệt lĩnh vực báo chí, trong đó có tờ La Republica. Với phương tiện truyền thông trong tay, gia đình Agnelli bắt đầu có những ảnh hưởng mạnh trong chính trường đến độ người ta đồn rằng gần như mọi hoạt động chính trị và ngoại giao của Italia đều được quyết định bởi Vương quốc Turin (nơi đặt bản doanh đại gia đình Agnelli) hơn là tại Rome.

Trong thực tế, gia đình Agnelli làm ăn với nhiều chính khách thế giới nổi cộm, từ Ronald Reagan, Henry Kissinger đến cả lãnh đạo Libya Muammar al-Qaddafi. Fiat thậm chí tham gia cả chương trình nghiên cứu Chiến tranh giữa các vì sao với Chính phủ Mỹ. Với cái bóng bao trùm của một ông vua không ngai, khi chỉ còn giữ ghế Chủ tịch danh dự Fiat (nghỉ hưu năm 1996), Gianni vẫn được giới chính khách nể sợ và kính trọng.

Thời hoàng kim, Giovanni “Gianni” Agnelli còn lừng danh trong làng ăn chơi. Kết thúc ngày làm việc tại Turin, ông đôi khi lái máy bay riêng sang London ăn tối. Ông kết thân với giới chính khách tai to mặt lớn Mỹ, làm bạn với các hoàng gia châu Âu và thân thiện với nhiều nhân vật hàng đầu điện Kremli.

Ngoài thú sưu tập tác phẩm nghệ thuật, thì bóng đá là đam mê lớn nhất của Gianni. Các trận đấu giữa Juventus (Câu lạc bộ thuộc Tập đoàn Fiat của Gianni) và AC Milan (Câu lạc bộ thuộc sở hữu của doanh nhân - chính trị gia Silvio Berlusconi) được xem là trận chiến giữa hai hiệp sĩ quý tộc nổi tiếng nhất Italia.

Cuối thập niên 70, Gianni tham gia chính trường, với tư cách thủ lĩnh đảng chính trị mới, đóng vai trò như một lực lượng thứ ba nằm giữa đảng Dân chủ Thiên Chúa giáo bảo thủ và đảng Cộng sản. Cũng trong giai đoạn này, Gianni được bầu là thượng nghị sĩ suốt đời (em gái ông, Susanna, từng là Thị trưởng Argentario và sau đó ngồi ghế Ngoại trưởng).

Phần Umberto Agnelli, ông cũng từng tham gia chính trường với cương vị Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa từ 1976 đến 1979 và Chủ tịch danh dự Câu lạc bộ bóng đá Juventus, đồng thời ngồi ghế Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Italia...

Cuối thập niên 90, những chiếc xe hơi bóng lộn Fiat đã bắt đầu tuột dốc không phanh, cùng lúc xảy ra vài bi kịch gia đình (làm ảnh hưởng đến chiếc ghế kế vị triều đại Giovanni Agnelli). Cậu con trai duy nhất của Gianni – Edoardo – tự tử năm 2000. Ba năm trước, một cháu trai (cũng tên Giovanni) – được xem là một trong những ứng cử viên thay thế Gianni – chết bởi ung thư.

Với một dòng họ huyền thoại được đánh giá lẫy lừng không khác gì nhà Rockefeller ở Mỹ, những thảm kịch trên chẳng khác gì tai ương. Với hình ảnh đại diện đất nước, mang tính danh dự quốc gia, Fiat không thể lọt vào tay nước ngoài... Tình cảnh xấu đến mức Chủ tịch Hạ viện Italia Pier Ferdinando Casini đã tung chiến dịch “người Italia dùng hàng Italia” vào giữa năm 2002, nhằm hạn chế phong trào xài xe hơi Mỹ, Đức và Nhật.

Bây giờ, doanh nghiệp Fiat được chuyển giao cho John Elkann (cháu ngoại Giovanni “Gianni” Agnelli), hiện ngồi ghế Phó chủ tịch Fiat. Trên nguyên tắc, Tập đoàn Fiat hiện vẫn thuộc quản lý của Chủ tịch Luca di Montezemolo và Tổng giám đốc điều hành Sergio Marchionne nhưng Elkann đang được xem là “người duy nhất có thể đưa công ty vào tương lai” – nhận xét của Giáo sư lịch sử kinh tế Giuseppe Berta thuộc Đại học Bocconi tại Milan, tác giả quyển "The Fiat After Fiat".

Sinh tại New York, trưởng thành tại Anh, Brazil và Pháp, tốt nghiệp Đại học Politecnico (Turin), Elkann từng nghiên cứu sâu về doanh nghiệp từ năm 20 tuổi. Giữa các kỳ thi đại học, Elkann thường về nghỉ hè để vào thực tập tại Fiat...

Tương tự ý kiến Giáo sư Giuseppe Berta, cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger – bạn thân lâu năm của gia đình Agnelli và từng biết Elkann hồi còn là cậu nhóc 12 tuổi – cũng nhận xét rằng Elkann có đủ năng lực để trở thành lãnh đạo Fiat. “Cậu ấy (Elkann) cực kỳ thông minh và có tinh thần trách nhiệm cao” – Kissinger nói với Time – “Thời gian qua, tôi đã chứng kiến cậu ấy lèo lái vượt qua nhiều khủng hoảng với sự chín chắn và tinh tế”. Sau khi tốt nghiệp đại học, Elkann dự chương trình đầy tính cạnh tranh Corporate Audit Staff của Hãng General Electric và bắt đầu quan tâm nhiều đến lĩnh vực tài chính. Elkann hiện thời được nhắc đến mỗi lúc mỗi nhiều trong làng doanh nghiệp Italia cũng như châu Âu. Anh là một trong những nhà điều hành được đề cập trong buổi họp báo của tân Thống đốc Ngân hàng Italia Mario Draghi vào tháng 5/2006...