Phải sống bao nhiêu năm mới thành người Hà Nội?

Trong Chiếu dời đô của Lý Thái Tổ đã viết về lý do chọn vùng đất Hà Nội ngày nay làm kinh đô của nước Việt là vì đây là mảnh đất “ở chính giữa bờ cõi đất nước, được cái thế rồng cuộn hổ ngồi, vị trí thích trung với bốn phương đông, tây, nam, bắc, tiện cho chiều hướng thuận nghịch của núi sông. Ở đó địa thế vừa rộng, vừa phẳng, vùng đất vừa cao, vừa sáng, dân cư không lo nạn lụt lội, đắm đuối, sản vật cũng rất phong phú tốt tươi…”. Như vậy là đất lành chim đậu. Hà Nội là nơi đất tốt, có thế tích khí lành từ muôn phương dồn lại. Chính vì thế nên tôi rất hiểu, mặc dù là thủ đô trong nhiều thời đại và ngày nay vẫn là trái tim của cả nước với tư cách trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế và xã hội, nhưng Hà Nội hôm nay không nên được coi là nơi duy nhất phát tích những phẩm hạnh đặc trưng của tính cách Việt. Nói dễ nghe nhất thì, Hà Nội là nơi hội tụ những phẩm hạnh của tính cách Việt, một tính cách luôn được bồi đắp bởi những điều hay ý đẹp từ các địa phương khác trong cả nước. Chính vì thế nên cái gọi “chất Hà Nội” luôn là một khái niệm động…

Trên cơ sở quan điểm này, tôi đã từng tìm tới không chỉ một trí thức khả kính, là chuyên gia trong những vấn đề liên quan tới Hà Nội, để tìm hiểu cách nghĩ của họ về khái niệm người Hà Nội và chất người Hà Nội.

Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa nổi tiếng Nguyễn Vinh Phúc (1926-2012) từng được mệnh danh là nhà Hà Nội học, khi gặp tôi cũng đã tỏ ra tâm đắc với cách đặt vấn đề này. Mặc dù câu chuyện đã diễn ra từ hơn ba năm nay nhưng đọc lại, tôi vẫn thấy những điều mà ông Nguyễn Vinh Phúc từng đề cập tới vẫn có thể giúp cho chúng ta suy ngẫm được hợp lý hơn về cái chất người Hà Nội hôm nay…

- Hồng Thanh Quang: Tôi muốn hỏi thế này: Cái gì có trước, quả trứng hay là con gà mái có trước? Sự mỹ lệ của núi sông tạo ra sự thanh lịch của con người, hay sự thanh lịch của con người tạo ra sự mỹ lệ của một đất Kinh kỳ Tràng An, theo ông?

- Ông Nguyễn Vinh Phúc: Câu hỏi của anh khá đặc sắc bởi vì cõi đất và con người dính dáng đến nhau. Cõi đất tồn tại sở dĩ có tiếng tăm là vì gắn với con người. Vậy thì từ Hà Nội đẹp xinh này, từ Hà Nội mỹ lệ này hình thành nên khái niệm con người Hà Nội đẹp thanh lịch hay ngược lại? Tôi nghĩ rằng, thực ra đó là đôi bạn song hành. Các địa phương khác cũng đẹp đẽ đấy chứ, cũng đều có những người thanh lịch cả chứ. Dân Kinh Bắc, dân xứ Đoài, dân Nghệ Tĩnh, dân Thanh Hóa, dân Huế,… ở đâu cũng có những người thanh lịch , đất đai của họ cũng mỹ lệ, họ cũng có núi Tản sông Đà...

- Sông Hương núi Ngự... Nội Duệ Cầu Lim...

- Cầu Vồng Yên Thế, Nội Duệ Cầu Lim… Đủ hết cả! Nhưng thường thường nói đến Hà Nội là phải nói đến chất thanh lịch đầu tiên, bởi mọi người khi đến với Hà Nội bị hấp dẫn đầu tiên không chỉ bởi vẻ mỹ lệ của đất nước mà là vẻ thanh lịch của con người đất kinh kỳ. Cho nên trong bài Thượng kinh phong vật phú người ta cứ huyên truyền là của ông Lê Quý Đôn, nhưng thực ra là của một tác giả nào đó sau ông Lê Quý Đôn, nhưng mà dù sao cũng ở cuối thế kỷ XVIII- đầu thế kỷ XIX, có nói là, mọi người xô nhau đổ về đất Thượng Kinh như thể đi về đất Kinh Triệu đời Tần Hán vậy. Điều đó chứng tỏ dải đất này hấp dẫn, lôi cuốn lắm chứ. Cũng nhờ được nó là kinh đô cho nên hấp dẫn tài hoa bốn phương về đây, tài có cao, nghề có tinh mới trụ được ở đất này. Bách nghệ đều ở lại đây được nếu giỏi, nếu tinh: nghề làm bồ, nghề làm chiếu, nghề làm vàng bạc, nghề văn, nghề dạy học… nghề nào cũng thế. Anh về Hà Nội, anh trụ được, anh mới nổi tiếng. Thiếu gì nhà văn, nhưng chỉ những ông nào về Hà Nội và trụ được ở Hà Nội, nổi danh ở Hà Nội thì ông sẽ có cơ hội trở thành bất tử trên văn đàn Việt Nam. Ông Nguyễn Du dân Hà Tĩnh chứ, ông Nguyễn Gia Thiều dân Bắc Ninh chứ, bà Hồ Xuân Hương có thể đúng là dân Nghệ An chăng, còn ông Nguyễn Tường Tam là người Quảng Nam nhưng mà sinh ra ở Hải Dương chứ, ông Trần Khánh Dư cũng vậy... Từ khắp nơi nhưng về Thăng Long - Hà Nội mới trở thành lừng lẫy... Và ngay đến các bậc lãnh tụ chính trị cũng thế. Cụ Hồ ra đi từ Sài Gòn, nhưng Cụ là Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là ở Hà Nội... Rồi ông Trường Chinh cũng thế. Và những người mở đầu cho sự đổi mới của đất nước đều xuất phát từ Hà Nội mà đi lên...

- Cái đấy là do yếu tố khách quan, yếu tố địa chính trị tạo dựng góp phần vào việc ấy, đúng không ạ?

- Đúng thế!

- Nói thật, cho tới bây giờ tôi vẫn cứ  hoài nghi về khái niệm gọi là chất người Hà Nội. Bởi vì cái gọi là chất người Hà Nội thực ra không phải là khái niệm bị đóng khung trong một khuôn mẫu nào đó ở chính Hà Nội mà nó là sự hội tụ, hội chuẩn tinh hoa từ bốn phương và thanh lọc tất cả những gì tinh tuý nhất của đất Việt này. Theo ông, cách hiểu như thế có đúng không? Và nếu đúng, thì không ai có thể tự xưng mình là người Hà Nội gốc và vỗ ngực được. Nếu anh không biết mở lòng ra tiếp cận tất cả những tinh hoa của Hà Nội, của Việt Nam và của cả bốn phương nữa thì anh không bao giờ có thể tự coi mình là người Hà Nội chân chính. Liệu cách nghĩ của tôi có đúng không, thưa ông?

- Tôi nhất trí với anh. Thực ra nói về người Hà Nội gốc, thì Thăng Long cũ thực ra chỉ tập trung quanh quanh quận Hoàn Kiếm thôi, một phần Ba Đình, mở rộng ra quận Đống Đa với quận Hai Bà Trưng một chút. Đó là tất cả đô thành Thăng Long - Hà Nội cho đến tận đầu thế kỷ XX. Cho nên số người chẳng là bao. Tuy nhiên, trước đó bao nhiêu thế kỷ và bao nhiêu thế hệ đã hội tụ về Thăng Long, họ đem cái tài hoa của họ về Thăng Long. Và nhất là họ biết tự điều chỉnh mình, biết nâng mình lên tầm cao hơn so với khi ở địa phương. Cũng thịt ấy, cũng rau cỏ ấy, nhưng về Thăng Long, về Hà Nội, người ta cố gắng chế biến làm sao cho nó ngon lành hơn, cuốn hút hơn, hấp dẫn hơn. Đó chính là cái tinh hoa của đất Kinh kỳ.

- Trong sự va đập, hòa quyện của các tinh hoa thì chất tinh hoa càng trở nên tinh hoa hơn, tinh tế hơn, có đúng không ạ?

- Đúng thế! Anh nói thế là đúng đấy. Tôi lấy ví dụ, như món chả cá nhé. Chả cá thì nơi nào chẳng có thể làm được, nhưng riêng ở phố Chả Cá, bà Trưởng Mềm đã nghĩ ra được cách làm chả cá ngon đến thế. Bà Trưởng Mềm ấy đẻ ra ông Đoàn Văn Hy, bà Đoàn Thị Thái. Họ đem những khéo léo về đây, họ cố gắng, họ điều chỉnh, họ tìm mọi cách để nâng cao chất tinh hoa, chất Kinh kỳ lên, bởi vậy nên nó thành ra cuốn hút, hấp dẫn mọi người, ăn miếng chả cá ở Hà Nội khác miếng chả cá ở các nơi. Ăn bánh cốm ở Hà Nội cũng khác với bánh cốm ở các nơi. Cốm thì nhiều nơi có chứ không chỉ riêng làng Vòng mới có đâu, nhưng  ở Hà Nội thì cách tinh chế được nghiên cứu, được lựa chọn phương thức làm bánh nào đó để nó trở thành của ngon vật lạ. Phở bây giờ cũng thế, phở thì tỉnh nào chẳng có, nhưng tôi thấy ở Hà Nội, phở có hương vị của nó, chứ nhiều nơi cứ dẫn gia truyền này, gia truyền nọ, tôi không tin. Nơi nào phở cũng đều có cả, nhưng chỉ có ở Hà Nội mới là nơi đúc kết mọi tinh hoa. Vậy cho nên những người về Hà Nội đều phải buộc lòng nâng cao tay nghề để làm cho những sản phẩm trở thành cuốn hút... Và tất cả những cái đó gọi là những tinh hoa đất Kinh kỳ.

- Theo nhận thức của tôi, nhìn vào tính chất người Hà Nội thì vừa là sự nỗ lực chủ quan của những cư dân sống ở đất Kinh kỳ, nhưng mặt khác nó phải tính đến một yếu tố cực kỳ quan trọng và khách quan, đó là do Hà Nội vẫn là nơi hội tụ tài hoa cả nước, tài hoa của bốn phương, mà nếu chúng ta không hiểu điều đó thì sẽ có một số người Hà Nội trở nên hợm hĩnh và không tự biết mình. Và điều đó làm xúc phạm đến cả những tinh hoa của những vùng đất khác, có đúng vậy không, thưa ông?

- Đúng, đúng thế.

- Và một trong những nét phong cách mà tôi cho là căn bản nhất của người Hà Nội gốc, phải là: Không bao giờ được hợm hĩnh, không bao giờ được coi mình như rốn vũ trụ. Và nếu anh nghĩ anh là rốn vũ trụ thì anh không phải là người Hà Nội chân chính. Có đúng vậy không, thưa ông?

- Đúng thế! Người Hà Nội thực ra rất mềm mại, uyển chuyển, biết tiếp thu và khiêm nhường, cho nên có khái niệm người hàng phố với nhau. Ở nhà quê là người hàng xóm, lên đến Hà Nội thì là người hàng phố, sớm hôm có nhau, tạo thành hình thái kiến trúc nhà phố cổ, ngôi nhà mái liền mái, tường liền tường, thấp thôi, bé bỏng nhưng mà xinh xắn, toát lên được sức cuốn hút của một cộng đồng...

- Đọc sách cũ có thể thấy rằng, nếu đích thực là người Hà Nội, người ở đất Kinh kỳ, đất Thăng Long, người Tràng An phải rất biết liên tài, phải rất trọng người có tài, có đức, dù họ từ đâu đến, thành phần xuất thân ra sao, nói giọng thổ âm gì. Ví dụ như những ông quan quyền cao, chức trọng ở Hà Nội xưa bao giờ cũng thích gả con gái yêu nhất của mình không phải cho con của ông quan khác, mà cho một người tài trai nào đấy dù ở bất cứ địa phương nào đến đây. Đấy là tấm lòng liên tài, trọng tài, một nét tính cách rất căn bản của người Hà Nội, có đúng vậy không, thưa ông?

- Đúng. Anh nói rất đúng, người Hà Nội có tính liên tài, tức là biết trân trọng những tài năng dù là người ở phương trời nào. Anh ở Lạng Sơn, Cao Bằng về chẳng hạn, anh là người Tày hay người dân tộc thiểu số gì cũng đều được trân trọng nếu có tài... Những công chúa của Chúa Trịnh, vua Lê vẫn gả cho những ông…

- Hàn sĩ thành đạt... Nếu họ chứng minh được mình là người giỏi sẽ được vào cửa quan làm con rể (cười)...

- (Cũng cười): Và thời Pháp thuộc cũng thế. Các ông vốn chỉ là con nhà trung lưu ở các địa phương nhưng về Hà Nội học giỏi lên thì trở thành chàng rể của Hà Nội.

- Vâng, mà Hà Nội nhiều khi mạnh lên bởi những chàng rể là tinh hoa từ các địa phương lên.

- Ví dụ như cụ Nguyễn Mạnh Tường, lưỡng khoa tiến sĩ. Cụ là người Cổ Nhuế, ngày xưa thuộc Hà Đông, sau này làm con rể cụ kỹ sư Nguyễn Lễ ở Hà Nội này. Hay cụ Nguyễn Văn Huyên là người Lai Xá, Hoài Đức, thuộc Hà Đông, bây giờ  mới về Hà Nội thôi, nhưng đã trở thành con rể của Hà Nội, trở thành tài trai của Hà Nội. Cụ Hoàng Xuân Hãn cũng thế, cụ quê tận Hà Tĩnh, nhưng cái tài trai ấy được Hà Nội thu nhận và trở thành chàng rể của Hà Nội...

- Hiện nay cũng có rất nhiều tài trai các địa phương là con rể của Hà Nội và trở thành người Hà Nội đích thực.

- Bây giờ cũng vẫn thế...

Ông Nguyễn Vinh Phúc và nhà thơ Hồng Thanh Quang.

- Cách đây mấy năm, trong quá trình sáp nhập tỉnh Hà Tây vào Hà Nội thì tự nhiên bỗng xuất hiện một số người cứ tự coi mình là học giả và cứ gióng lên hồi chuông mà theo tôi là mang tính địa phương chủ nghĩa hơi quá đà, tức là cứ nghĩ tất cả vùng đất văn hóa, văn vật quê mình một khi sáp nhập vào Hà Nội thì mất đi chất ấy. Theo thiển ý của tôi, tín hiệu báo động ấy là tín hiệu nhầm, vì nếu anh đích thực văn hóa thì về với Hà Nội không bao giờ mất đi tính văn hóa của anh, còn nếu anh không đích thực văn hóa thì anh sẽ tự đánh mất anh ngay cả khi anh chỉ đứng một mình. Theo ông, liệu nghĩ như vậy có đúng không? Và ông đánh giá thế nào về tín hiệu gọi là sôvanh địa phương từ một số người tự coi mình là học giả của vùng đất ấy, mà điều đó không chỉ làm rối việc Nhà nước mà còn làm cho nhân tâm cũng rất bất bình...

- Ngay cả nếu anh là người Hà Nội, đã có ba bốn đời sống ở Hà Nội thì vẫn có gốc gác là những miền quê khác nhau, xứ Đông, xứ Đoài tụ họp về đây nên anh không có lý gì mà kỳ thị với những người ở các miền khác...

- Đúng là như thế, người Hà Nội đích thực không bao giờ kỳ thị người ở các địa phương khác, bởi vì chúng ta đều bắt đầu từ vùng khác về đây. Nhưng có điều lạ là, vừa rồi, một số người từ các vùng khác về đây lại tự vỗ ngực bảo rằng về với Hà Nội là mất chất của mình. Theo tôi, đấy là sự hợm hĩnh một cách vô lối, có đúng vậy không, thưa ông?

- Chính như thế. Mỗi một vùng có một nét văn hóa riêng. Và về với Hà Nội, thực ra nét đầy đủ điều kiện để mọi vùng quê giữ được bản sắc của mình. Văn hóa Hà Nội thực ra cũng đa dạng lắm chứ. Người ta nói Kinh kỳ Hà Nội chẳng qua dừng trong 4 quận cũ của Hà Nội cổ, nên cứ nói về tiếng nói, đừng có tưởng anh ghê, anh lên Chợ Bưởi anh nghe khác, hay người làng Sét thường là mất dấu huyền như tiếng Sơn Tây... Tất nhiên họ cũng đã nhuyễn vào, họ hòa nhập, hội nhập vào phát âm Hà Nội của chúng ta rất uyển chuyển, mềm mại ngọt ngào, tinh tế, nhưng đôi khi họ vẫn giữ hơi hướng thổ âm cũ, vì về làng sống thì vẫn phải hòa với thổ âm của làng. Thổ âm không có gì đáng chê trách cả, mà đôi khi rất tự hào...

- Tôi hiểu rồi. Nhưng mà tôi muốn nói khía cạnh khác, tức là về hiện tượng một số người ở Hà Tây cứ la lối rằng về Hà Nội là mất chất văn hóa của Hà Tây. Theo ông, điều đó có đúng không?

- Không mất được đâu.

- Tôi cũng nghĩ là mất thế nào được. Vấn đề mất hay không là ở anh chứ đâu phải tại Hà Nội...

- Thực ra Hà Tây cũng có nhiều vùng văn hóa khác nhau, vùng văn hóa xứ Đoài, vùng văn hóa Ba Vì, vùng chiêm trũng Phú Xuyên…

- Nói thật, tôi quê ngoại cũng ở Phú Xuyên, Hà Tây, hồi nhỏ tôi ở đấy suốt. Nhưng tôi cũng không đồng tình với việc một vài người quá nhấn mạnh tới sự đặc thù của văn hóa Hà Tây mà coi rằng nhập về Hà Nội là dễ bị mất chất cũ...

- Đúng, không cần thiết phải làm như thế.

- Không cần thiết phải như thế, đừng làm cho vấn đề trở nên nhạy cảm quá trong khi có thể hoàn toàn làm đa dạng hóa văn hóa địa phương...

- Văn hóa chỉ là tiếp bước nhau và ngày một tinh lọc, ngày một nâng cao.

- Trong sự va đập ấy…

- Nên làm gì có chuyện vùi dập nhau, hoàn toàn không có chuyện vùi dập nhau...

- Từ lịch sử cho thấy, đất Thăng Long không bao giờ là nơi vùi dập tài năng cả.

- Hà Nội rất biết tài năng của mình là của bốn phương góp về.

- Trong quá trình đô thị hóa thì hiển nhiên sẽ tạo ra sự lộn xộn nhất định. Bởi do sự phát triển quá nhanh, quá mạnh, đôi khi tâm thế của con người, tính cách con người không kịp thay đổi theo sự biến tấu của kỹ nghệ, của công nghệ, của thời đại. Cho nên một số người cho rằng Hà Nội hôm nay không phải Hà Nội gốc nữa, mà Hà Nội gốc đã ẩn vào ngõ nhỏ. Ông đánh giá thế nào về quan điểm này? Đúng hay sai? Đúng đến đâu và sai đến đâu?

- Tôi thấy có hiện tượng một số sự biến động về cư dân là như vậy. Những người Hàng Đào gốc, giờ con cái lớn lên, 6-7 hộ ở trong một số nhà thì chật quá nên phải bán nhà đi để mua chỗ khác.

- Những chủ nhân mới của một số ngôi nhà ở Hàng Đào là người từ những nơi đã ăn nên làm ra trong nền kinh tế thị trường về...

- Thì cứ cho là như thế.  Nhưng tôi nghĩ rằng, những người tạm gọi là ngoại lai đó về Hà Nội, nếu một đời họ chưa kịp tự điều chỉnh mình để hội nhập vào tinh hoa của đất Kinh kỳ nghìn năm thì rồi thế hệ thứ hai, thứ ba chắc chắn sẽ hội nhập.

- Và thực sự thì trong lịch sử của Thăng Long - Hà Nội cũng đã nhiều lần diễn ra như thế rồi.

- Đã nhiều lần diễn ra như thế.

- Theo tôi, chúng ta không bao giờ  nên hoài nghi về sự trường tồn của chất tinh hoa Hà Nội… Phải tin vào linh khí của mảnh đất này, linh khí của con người các thế hệ sống ở trên mảnh đất này. Không bao giờ hoài nghi là Hà Nội có thể biến thành vùng đất khác vì ở đây cả đất, cả người sẽ biến mọi thứ về đây thành đúng chất Hà Nội. Ai về đây cũng đều phải nhập gia tùy tục...

- Mọi thứ về Hà Nội đều sẽ được nâng cao lên, dứt khoát sẽ được nâng cao lên, tinh hoa sẽ được phát triển lên, gọi là Kinh kỳ hóa, tức là thanh lịch hóa. Mà xét tới vùng thanh lịch là lối sống có văn hóa, ứng xử, đối xử với nhau, nói năng, ăn mặc, đi lại, hưởng thụ nghệ thuật, giao tiếp… Chính những cái đó làm nên nét thanh lịch. Người ta nhìn vào cái đó.

- Và thực ra chất thanh lịch của người Hà Nội, đó là một hình mẫu quan hệ, hình mẫu phong cách mà tất cả những người ở đất nước Việt Nam này đều muốn góp tay vào xây dựng, chứ không phải là đặc quyền riêng của người Hà Nội. Nó tụ họp được rất nhiều tinh hoa của các miền đất khác nhau. Hiểu như thế có đúng không ạ?

- Đúng thế. Ngày xưa gia đình tôi vốn gốc ở Yên Mỹ, Hưng Yên. Ông cụ người Hưng Yên, nhưng về Hà Nội là sắm sanh y phục đàng hoàng, nhất là các cụ bà thì chi tiết từ khăn vấn, từ chuỗi hột đeo ở cổ, đến cái xuyến đeo ở tay cũng làm cho nó thật thanh lịch, cho xứng với nơi mình tới. Sau này chúng tôi vào ở Thanh Hóa, Thanh Hóa tưởng là xa xôi lắm, 170 cây số cơ mà, nhưng  những lần trở về quê hương Hưng Yên, trở về đất Hà Nội này thì các cụ nhà tôi cũng phải sắm sanh các thứ mang theo mình để về đến đất Thăng Long này cũng phải làm sao giữ được vẻ nền nếp của đất Kinh kỳ chứ không làm bôi bác nó...

- Ngày xưa, khi đi bán rau húng Láng cũng phải “mượn người lịch sự gánh lên Kinh kỳ” cơ mà. Kinh kỳ tạo ra cho người ta ý thức là phải lịch sự khi đặt chân tới.

- Đấy mới chỉ là buôn rau mà còn thế...

- Vâng, đất Kinh kỳ tạo cho con người ta một không khí khác, một tâm thế khác.

- Đành rằng các cụ đã nói không sai, tam đẳng nhân, tam đẳng vật, “người ba đấng, của ba loài” mà. Thành thử ra ở Thăng Long tất cả đều có thể thể hiện được, tất nhiên có những người không tự điều chỉnh được mình, vẫn mang cái thô phác của quê hương mình lên đây, mang những nét sinh hoạt mộc mạc khác của quê hương và không tự điều chỉnh được thì đó cũng là người Hà Nội đấy, nhưng không phải chất của Hà Nội. Tam đẳng nhân, tam đẳng vật mà, các cụ thường nói như vậy. Thành thử ra không thể bắt ép tất cả mọi người cùng một lúc nhất thể đều phải trở thành người khác. Cho nên người các địa phương khác có về Hà Nội thì cũng phải dần dần, chắt lọc dần dần, kết tinh dần dần, chứ không thể thấy lộn xộn trước mắt thì sốt ruột, phủ nhận tất cả. Cái sự bực mình, sốt ruột trong văn hóa không thể làm được, phải có lộ trình của nó.

- Tức là trong hiện trạng Hà Nội giúp chúng ta có thể tự tin rằng dù trước mắt có thể có những cái chúng ta chưa hài lòng nhưng mà lòng đất Hà Nội như cái phin lọc, cuối cùng nổi lên vẫn phải là tinh hoa và cuối cùng mọi cái bèo bọt sẽ phải trôi đi, vì đất Hà Nội là sự tinh lọc, vừa là người vừa là vật nên sẽ là tinh khí, sẽ lọc được và chúng ta phải tin vào điều đó. Và tất cả vùng đất nào về với Hà Nội chắc chắn họ sẽ giữ được tinh hoa của họ và sẽ bớt đi những cái gọi là thô nhám khi chưa nhập về Hà Nội, có đúng vậy không ạ?

- Đúng thế. Nhưng nên nhớ rằng là phải có thời gian...

- Và không được sốt ruột.

- Không sốt ruột, giống như chờ pha cà phê phin ấy...

- Thực ra lịch sử không bao giờ cần sự sốt ruột bởi vì vô thủy, vô chung, không có đầu, không có cuối.

- Dùng hình ảnh phin cà phê là đúng. Phin cà phê thì có phin lọc nhanh, phin lọc chậm chứ. Tôi và anh vào cùng uống cà phê phin, phin của anh thì nước chảy thánh thót uống được ngay, nhưng tôi thì phin bị tắc, nó lại chậm, rất lâu...

- Nhưng cuối cùng vẫn là nước cà phê tinh chất (cười).

- Vẫn là nước cà phê...

- Và bất chấp một số thứ gọi là nhiễu nhương và hơi rối rắm thời hiện đại thì Hà Nội vẫn quay lại nếp sống của nó. Nhưng nếp sống của nó là nếp sống gì, thưa ông?

- Là nếp sống đầy nghị lực và trọng sự tinh tế...

- Tức là trong thời điểm nhất định, Hà Nội có thể bị lôi cuốn theo những cái phù du ngoại nhập nào đấy, nhưng cuối cùng, lắng đọng lại qua phin văn hóa và tâm thế ấy thì vẫn là nghị lực và sự tinh tế?

- Mình vẫn hy vọng rồi Hà Nội sẽ phải như thế, nhưng tất nhiên phải có sự hỗ trợ. Hỗ trợ đó là gì? Hỗ trợ đó là sự giáo dục của gia đình, xã hội và sự công minh của luật pháp.

- Nhưng ông có hài lòng với Hà Nội hiện nay không? Ông có điều gì chưa hài lòng?

- Mình thì chấp nhận mọi thứ đổi thay bởi mình thấy không thể nào bất biến được. Chỉ có dĩ bất biến, ứng vạn biến thôi; dĩ bất biến tức là cái nghị lực, cái tinh tế. Hiện nay đang có những biến động, tôi nghĩ vẫn là lúc giao thời thôi, chứ không phải chấm dứt...

- Chúng ta lúc nào chẳng sống trong sự giao thời, đúng vậy không thưa ông! Không giao thời này thì giao thời khác, không giao kiểu này thì giao kiểu khác...

- Đây cũng đang là một kiểu giao thời.

- Đôi khi tôi cũng nghĩ, hóa ra là mấy nghìn năm nay Thăng Long luôn sống trong sự giao thời, chưa bao giờ lắng đọng. Nước sông Hồng có thể lắng đọng phù sa ở bãi giữa, nhưng mảnh đất Thăng Long này hóa ra là mấy nghìn năm nay luôn luôn ở trong sự giao thời, nhưng mà chính trong sự giao thời ấy cũng có sự lấp lánh và tinh hoa của nó chứ?

- Vâng, và nó nảy ra những bông hoa đẹp, bông hoa lộng lẫy trên sự chảy trôi...

- Và cái sự lộng lẫy càng trở nên đẹp hơn vì nó lại lộng lẫy trên một thế cân bằng động, đúng vậy không thưa ông?

- Đúng thế.

- Chúng ta phải hiểu điều đó để không bao giờ bi quan với Hà Nội cả, bởi vẻ đẹp của Hà Nội đã lấp lánh trên sự luôn luôn biến động của mấy nghìn năm nay rồi. Đúng vậy không, thưa ông?

- Đúng...