Ngoại trưởng ở tuổi 60

Trước khi Học viện Ngoại ngữ số 2 Bắc Kinh mở khoá thứ 77 với 3 lớp tiếng Nhật, ông Vương Nghị (sinh tháng 10/1953 tại Bắc Kinh) từng trải qua thời thanh xuân khá gian khó (bị đẩy về thành phố Hắc Hà, tỉnh Hắc Long Giang, giáp biên giới Liên Xô, lao động khổ sai 8 năm - thời kỳ Đại cách mạng văn hoá). Nên khi theo học tiếng Nhật ông đã 24 tuổi và để khắc phục trở ngại trong việc học ngoại ngữ, chàng thanh niên Vương Nghị phải dậy từ sớm, vừa đi bộ vừa đọc thật to để luyện phát âm tiếng Nhật trong khuôn viên nhà trường.

Khi đó, Học viện Ngoại ngữ số 2 Bắc Kinh mở khoá thứ 77 với 3 lớp tiếng Nhật, mỗi lớp có 16 người và ông Vương Nghị không những được bầu là lớp trưởng của một lớp, mà còn được cử làm Chủ tịch hội học sinh tiếng Nhật.

Ông Vương Nghị (trái) và người tiền nhiệm Dương Khiết Trì.

Chủ nhiệm khoa tiếng Nhật Phan Thọ Quân từng đánh giá ông Vương Nghị: có tư duy nhạy bén, viết lách tốt, có một số chuyên đề được đánh giá cao bởi tính sâu sắc và chi tiết của vấn đề. Còn Giáo sư dạy tiếng Nhật Tần Minh Ngô cho biết, bài luận văn tốt nghiệp đại học của ông Vương Nghị được đánh giá rất cao, sau đó được in làm tài liệu giảng dạy cho các khoá sau. Trong thời gian học và nghiên cứu về Nhật Bản, ông Vương Nghị từng có bài luận viết về cuộc cải cách trong lịch sử Nhật Bản đăng trên tạp chí nghiên cứu chuyên ngành.

Tháng 9/1989, ông Vương Nghị với tư cách Tham tán Đại sứ quán Trung Quốc tại Tokyo (1989-1994) đã góp phần “phá băng” trong quan hệ thương mại Nhật-Trung khi đó bị gián đoạn vì Tokyo và quốc tế tiến hành các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Bắc Kinh. 15 năm sau, ông Vương Nghị được cử làm Đại sứ Trung Quốc tại Nhật Bản (từ 2004 đến tháng 9/2007) đúng thời điểm Bắc Kinh phản đối việc Thủ tướng Nhật Bản Junichiro Koizumi thăm ngôi đền Yasukuni khiến quan hệ song phương đóng băng.

2 năm sau (2006), ông Vương Nghị có công trong việc thiết lập chuyến thăm “phá băng” đến Trung Quốc của Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe tại nhiệm kỳ đầu tiên. Cách đây 30 năm (1983-2013), khi Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang thăm Nhật Bản, bài diễn văn đọc tại cuộc gặp gỡ cấp cao Trung-Nhật là do tân Ngoại trưởng Vương Nghị chắp bút, cho dù khi đó ông chỉ là nhân viên ngoại giao có phẩm hàm thấp nhất trong phái đoàn tháp tùng tới Tokyo. Bài diễn văn này chỉ bị Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang sửa 2 chỗ. Tất cả những điều này có được đều xuất phát từ thành tích học tập khi ông Vương Nghị theo học chuyên ngành tiếng Nhật tại Học viện Ngoại ngữ số 2 Bắc Kinh.

Khi được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Ngoại giao (2001-2004), ông Vương Nghị được giao phụ trách nghiên cứu chính sách và giải quyết các vấn đề có liên quan tới châu Á. Và tại thời điểm bổ nhiệm, ông Vương Nghị là Thứ trưởng Ngoại giao trẻ nhất trong lịch sử Bộ Ngoại giao (48 tuổi) và được đánh giá là nhân vật thứ hai trong mấy Thứ trưởng Ngoại giao.

Tờ Japan Times cho rằng, vì từng làm Vụ trưởng Vụ châu Á, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Trưởng đoàn đàm phán 6 bên về vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên của Trung Quốc nên việc ông Vương Nghị làm Ngoại trưởng cho thấy, Bắc Kinh muốn khai thác kỹ năng đàm phán, các mối quan hệ trên chính trường và cộng đồng doanh nghiệp tại đất nước mặt trời mọc, đặc biệt là những kinh nghiệm về Nhật Bản của ông Vương Nghị để thuyết phục Tokyo chính thức thừa nhận có tồn tại tranh chấp lãnh thổ ở quần đảo Senkaku/Điếu Ngư.

Hầu hết những người tiền nhiệm của ông Vương Nghị đều là chuyên gia về Nga hoặc Mỹ, nên việc lần đầu tiên, một chuyên gia về châu Á được bổ nhiệm làm Ngoại trưởng cho thấy vị thế đang lên của châu Á nói chung và khu vực châu Á-Thái Bình Dương nói riêng trên trường quốc tế, cũng như những ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc thời gian tới. Giới phân tích cho rằng, việc cử chuyên gia hàng đầu về Nhật Bản và châu Á tại Bộ Ngoại giao làm Ngoại trưởng cho thấy, Bắc Kinh muốn tạo “đột phá khẩu” trong việc thực hiện chiến lược ngoại giao nước lớn.

Giới bình luận cũng coi việc bổ nhiệm ông Vương Nghị làm Ngoại trưởng là tín hiệu cho thấy, Trung Quốc vẫn coi trọng quan hệ với Nhật Bản và có ý muốn cải thiện quan hệ, nhất là về kinh tế, thương mại và đầu tư với nền kinh tế lớn thứ 3 thế giới. Tờ Asahi Shimbun nhận định, việc ông Vương Nghị trở thành Ngoại trưởng cho thấy, Bắc Kinh đang xem xét xử lý mối quan hệ Nhật-Trung một cách thận trọng. Dư luận cũng cho rằng, việc từng làm Đại sứ Trung Quốc tại Nhật Bản, am hiểu các vấn đề châu Á sẽ giúp ông Vương Nghị có tiếng nói quan trọng trong việc xử lý tranh chấp liên quan đến quần đảo Senkaku/Điếu Ngư, nhưng nhiều khả năng tân Ngoại trưởng sẽ không mềm mỏng trong giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ.

Ông Vương Nghị còn được coi là người đã góp phần không nhỏ cải thiện mối quan hệ với Đài Loan, bao gồm cả việc ký các hiệp định kinh tế và thương mại sau khi được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Văn phòng các vấn đề Đài Loan (3/6/2008). Cách đây không lâu (23/10/2012), khi là Chủ nhiệm Văn phòng các vấn đề Đài Loan, ông Vương Nghị từng bày tỏ quyết tâm giải quyết vấn đề Đài Loan và thực hiện kế hoạch thống nhất quốc gia, một vấn đề vốn đã gây trở ngại lớn cho sự toàn vẹn lãnh thổ của Trung Quốc cũng như tiền đồ và vận mệnh của dân tộc Trung Hoa.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quân uỷ TW Tập Cận Bình là người từng lãnh đạo công tác Đài Loan-Hongkong-Macau nên hiểu những đóng góp của ông Vương Nghị khi làm Chủ nhiệm Văn phòng các vấn đề Đài Loan. Mặc dù thừa nhận vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề trong quan hệ song phương, nhưng Bắc Kinh luôn quan tâm tới việc cải thiện quan hệ với Đài Loan. Ngày 25/2/2013, ông Tập Cận Bình đã hội đàm với Chủ tịch danh dự Quốc dân đảng (KMT) cầm quyền của Đài Loan Liên Chấn tại Bắc Kinh. Và tại cuộc gặp này, ông Tập Cận Bình đã nhấn mạnh - ban lãnh đạo mới của Trung Quốc có nhiệm vụ xúc tiến sự phát triển hòa bình tại eo biển Đài Loan và sự tái thống nhất hòa bình của hai bờ.

Ngày 18/3, Chánh văn phòng nội các Nhật Bản Yoshihide Suga cho biết, Tokyo hy vọng cùng với ban lãnh đạo mới của Trung Quốc xây dựng mối quan hệ chiến lược cùng có lợi, xuất phát từ đại cục. Cũng trong ngày 18/3, giới truyền thông Nhật Bản cho rằng, cựu Đại sứ Trung Quốc tại Tokyo Vương Nghị, người vừa được bổ nhiệm làm Ngoại trưởng có “trí tuệ về nhiều mặt”, có thể phát đi tín hiệu cải thiện quan hệ với Nhật Bản bởi ông không những nói tiếng Nhật lưu loát, mà còn có quan hệ mật thiết với giới quan chức và tài chính Nhật Bản.

Trước đó (17/3), mạng tin Sankei Express của Nhật Bản đưa tin, tân Ngoại trưởng Vương Nghị là người “thông tỏ về Nhật Bản”, do đó bang giao giữa 2 nước sẽ sớm được cải thiện. Tuy nhiên, tờ Sankei Shimbun lại cho rằng, mặc dù ông Vương Nghị thông thạo tiếng Nhật, am hiểu về đất nước mặt trời mọc và có nhiều mối liên hệ với giới chức Tokyo, nhưng điều này có thể gây bất lợi nếu ông thân thiện với Nhật Bản. Do đó, sẽ rất khó để cải thiện mối quan hệ Nhật-Trung trong một sớm một chiều.

Hãng tin Jiji Press thậm chí còn nhận định, vì là người am hiểu Nhật Bản nên ông Vương Nghị có thể sẽ đưa ra những biện pháp cứng rắn hơn để tránh bị chỉ trích là mềm yếu. Tờ Sankei Shimbun cho biết, người đầu tiên đề cử ông Vương Nghị vào chức Ngoại trưởng là nguyên Thủ tướng Ôn Gia Bảo và cựu Đại sứ Trung Quốc tại Tokyo được mô tả là có nhiều nét tính cách giống với Ngoại trưởng đầu tiên của Trung Quốc Chu Ân Lai: có trí tuệ uyên thâm, nhưng khiêm nhường, biết kiềm chế, hợp lý và khôn ngoan trong các ứng xử ngoại giao.