Nepal: Kết thúc một hoàng gia

Hoàng cung sắp tới sẽ được quốc hữu hoá và trở thành viện bảo tàng.

Cựu vương Gyanendra thuộc dòng họ Shah, lập nghiệp ở Kathmandu 240 năm trước. Gyanendra sinh ngày 1/7/1947, là con trai thứ hai của thái tử thừa kế Mahendra. Ngay từ khi mới lên 3, con người về sau được coi là gương mặt cứng rắn và uy quyền nhất của dòng họ Shah thời hiện đại đã bất đắc dĩ phải ngồi lên ngai vàng trong hai tháng. Số là khi đó, do mâu thuẫn với gia tộc Thủ tướng Rana lúc đó nắm thực quyền ở Nepal, tháng 11/1950, hầu hết các thành viên của hoàng gia Shah đều bỏ nhà sang lánh nạn ở Ấn Độ. Đại diện duy nhất còn lại ở Kathmandu là cậu bé Gyanendra nên được đối thủ của hoàng gia đưa lên ngôi vua định làm yên lòng thiên hạ để tiếp tục thể chế chúa át vua như cũ. Thế nhưng, việc này đã không nhận được sự ủng hộ quốc tế.

Hai tháng sau, ông nội của Gyanendra, vua Tribhuvan trở về Kathmandu và lấy lại ngai vàng. Khi vua Tribhuvan băng hà, ngai vàng đã được bàn giao cho thái tử Mahendra, cha của Gyanendra. Người anh cả của Gyanendra,  thái tử Birenda đã lên nối ngôi năm 1972 sau khi vua Mahendra băng hà.

Năm 1966, Gyanendra tốt nghiệp Đại học St. Joseph ở Ấn Độ và năm 1999, tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Tribhuvan ở Kathmandu. Thời trẻ, Gyanendra khét tiếng mê săn bắn nhưng trưởng thành hơn, ông lại tích cực bảo vệ thiên nhiên tới mức được người anh trai Birenda sau khi đăng quang giao cho phụ trách bảo vệ môi trường ở Nepal trong nhiều năm liền.

Nhìn chung, khi vua Birenda còn trị vì, cuộc sống của Gyanendra trong tư cách một hoàng thân, em ruột liền kề của vua, đã khá vui vẻ và ổn định. Tuy nhiên, theo một số nguồn tin, ai đã làm vua một lần thì cả đoạn đời còn lại đều muốn trở lại ngôi vua, Gyanendra trong thâm tâm vẫn khôn nguôi thèm khát được nắm lại ngai vàng.

Vua Birenda là một ông vua hiền, đã tiến hành nhiều cải cách mang tính dân chủ, nên khá được lòng dân. Thế nhưng, ông lại thụ động trong việc gia đình, không lo dạy dỗ thái tử Dipendra một cách kỹ lưỡng. Sau 28 năm ngự trên ngai vàng, vua Birenda cùng hoàng hậu và nhiều thành viên của hoàng tộc đã bị bắn chết một cách bi thảm. Thủ phạm lại chính là thái tử thừa kế Dipendra.

Ngày 1/6/2001, trong một bữa tiệc truyền thống của hoàng gia, thái tử Dipendra đã vô cớ xả súng vào hoàng tộc, làm rất nhiều người chết, trong đó có cả cha mẹ anh ta. Chỉ có hoàng thân Gyanendra lúc ấy đi vắng nơi xa (?) nên sống sót, mặc dù vợ ông cũng bị trọng thương trong bữa tiệc.

Nguyên nhân của hành động rồ dại mà thái tử Dipendra đã gây nên cho đến nay vẫn chưa được xác định rõ. Có giả thuyết cho rằng, thái tử Dipendra do bức bối trong chuyện hôn nhân tương lai nên đã hoá khùng. Cũng có giả thuyết cho rằng, thái tử mất trí vì nghiện ma tuý và rượu nên đã nổi khùng khi mọi người khuyên anh ta nên cư xử sao cho hợp với ngôi vị của mình.

Cho tới nay vẫn không ít người ở trong và ngoài Nepal tin rằng, người ném đá giấu tay trong việc này chính là Gyanendra. Bởi nói cho cùng, đắc lợi nhất trong tấn bi kịch này chỉ là Gyanendra, không cần phải làm gì mà vẫn giành lại được ngai vàng đã mất từ thuở ấu thơ.

Sau khi sát hại người thân, thái tử Dipendra đã định tự sát nhưng không chết ngay. Theo thông tin chính thức mà hoàng gia Nepal khi đó đưa ra, thái tử Dipendra đã vô tình bắn súng vào đầu (có nguồn tin cho rằng, anh chàng chủ định tự sát hoặc đã bị vệ sĩ của vua cha bắn).

Được đưa vào bệnh viện cấp cứu, thái tử Dipendra bất tỉnh nhân sự ba bốn ngày liền nhưng theo phong tục truyền thống, vẫn được tôn lên làm vua, nối ngôi người cha đã bị chính anh ta bắn chết. Tuy nhiên, đến ngày 4/6/2001, tân vương Dipendra đã trút hơi thở cuối cùng mà không tỉnh táo trị vì được một ngày. Ông chú ruột Gyanendra sau nửa thế kỷ lại được đặt lên làm vua.

Khác với người anh ruột Birenda,  Dyapendra lên ngai vàng lần thứ hai rồi vẫn không được các thần dân Nepal yêu quý.

Một lý do quan trọng của sự không yêu quý này là những tin đồn dai dẳng về việc ông có thể đã dính líu vào âm mưu cố tình sát hại vua Birenda để cướp lại ngai vàng. Khi vừa đăng quang, Gyanendra đã tuyên bố rằng sẽ cho điều tra kỹ lưỡng tấn thảm kịch ngày 1/6/2001 nhưng rốt cuộc, mọi sự vẫn tiếp tục mù mờ cho tới ngày hôm nay.

Gyanendra trong những năm qua liên tục phải đối phó với phong trào vũ trang nổi dậy thiên tả theo kiểu du kích rất quyết liệt, đã làm 13 nghìn người chết. Cũng phải nói rằng, phong trào này xuất hiện từ năm 1996, khi  vua Birenda còn ngồi trên ngai vàng, nhưng dưới thời vua Gyanendra đã phát triển mạnh mẽ hơn cả.

Vua Birenda ít nhiều cũng đoàn kết được đa số các thần dân ở Nepal, chỉ trừ những nhóm nổi dậy cực đoan và quyết liệt nhất. Còn Gyanendra khi còn ngồi trên ngai vàng đã hành xử tiền hậu bất nhất, mềm nắn rắn buông và nhiều thủ đoạn không lành mạnh nên ngày càng bị các tầng lớp dân chúng tiến bộ rời bỏ. Đó chính là cơ hội vàng để các thế lực chống đối đẩy mạnh các hoạt động "át vía" hoàng gia Shah.

Mùa xuân 2002, Gyanendra đã thải hồi Thủ tướng chính phủ và đưa một thuộc hạ lên nắm vị trí này. Từ năm 2002 tới năm 2005, Gyanendra đã thay ba đời Thủ tướng khác nhau rồi  giải tán chính phủ và đích thân nắm lấy chức Thủ tướng, tập trung vào tay mình gần như toàn bộ quyền lực độc tài. Ông ta muốn bằng cách này xoá sổ các phong trào nổi dậy. Tuy nhiên, quyết định đó của Gyanendra đã như đổ thêm dầu vào lửa, làm xã hội thêm rối loạn bởi các cuộc biểu tình quần chúng chống lại hoàng gia.

Tháng 4/2006, thủ đô Kathmandu đã trở thành nơi đổ máu giữa lực lượng trung thành với hoàng gia với những người biểu tình. Cuối cùng, tháng 6/2006, Gyanendra phải nhượng bộ các yêu cầu của những người biểu tình và bị mất danh hiệu thiêng liêng. Ông cũng phải chia sẻ quyền lực với một chính phủ liên hiệp mà trong đó có cả các đảng đối lập và đảng Cộng sản Nepal

 Từng bước một, chính phủ liên hiệp đã đẩy dần Gyanendra ra khỏi đời sống chính trị quốc gia. Mặc dù vẫn là vua nhưng Gyanendra đã bị buộc phải chối bỏ quyền lực tuyệt đối, đóng thuế, trao quyền chỉ huy quân đội cho quốc hội và xoá chân dung mình trên đồng tiền 500 rupi, thay vào đó là hình đỉnh Everest...

Tới đầu năm 2007, Gyanendra gần như bị vô hiệu hoá. Tới cuối năm 2007, Quốc hội Nepal đã bỏ phiếu ủng hộ việc bãi bỏ chế độ quân chủ. Quyết định thay đổi thể chế chính trị sẽ được thông qua trong đại hội lập pháp mới, sẽ được thành lập sau cuộc bầu cử tháng 4 vừa qua.

Giành được thắng lợi lớn hơn cả trong cuộc bầu cử này là lực lượng nổi dậy thiên tả. Họ có nhiều ghế trong Quốc hội mới  hơn bất cứ một chính đảng nào ở Nepal. Khi đó, họ đã không còn là những toán du kích bất hợp pháp nữa mà đã trở thành một lực lượng chính trị hợp pháp, hùng hậu, đấu tranh chống lại chế độ quân chủ không phải với súng trong tay mà với những phương thức chính trị hữu hiệu.  Họ đã chấp nhận để  LHQ vào thanh sát các căn cứ của mình để biến 23,5 nghìn binh sĩ của họ thành các công dân hợp pháp...

Và điều gì cần diễn ra đã diễn ra, sau khi Quốc hội mới của Nepal ngày 28/5/2008 với 560 phiếu thuận và chỉ có 4 phiếu chống đã quyết định bãi bỏ chế độ quân chủ. Lần đầu tiên trong lịch sử của mình, Nepal trở thành một nước cộng hòa. Tất nhiên, cũng có một số tầng lớp dân chúng Nepal vẫn muốn sống theo kiểu cũ nên đã xảy ra một số vụ đánh bom, nhưng nhìn chung, do quá chán ngán Gyanendra nên đại bộ phận dân tộc Nepal đã hào hứng chào đón thể chế quốc gia mới.

Cũng phải nói rằng, xoá bỏ hoàng gia, Nepal vẫn tiếp tục phải đối mặt với những khó khăn chính trị, kinh tế và xã hội cũ của mình.  Lực lượng liên hiệp hiện nay khá phức tạp về thành phần nên không hẳn đã dễ dàng thương lượng với nhau trong những cuộc mặc cả phân chia quyền lực. Cuộc nội chiến kéo dài hơn một thập kỷ đã tàn phá tiềm lực đất nước. Tốc độ tăng trưởng kinh tế Nepal hiện chỉ ở mức 2% trong khi tỉ lệ lạm phát ít nhất cũng ở mức 7%. Tỉ lệ thất nghiệp ở Nepal là 42%. Hơn một phần hai dân số Nepal đang sống dưới mức nghèo khổ. Một phần ba dân số mù chữ...