Libya: Chính quyền sinh ra từ nòng súng

NTC cũng vừa công bố lộ trình dân chủ tại Libya. Theo đó, trong vòng 8 tháng tới, NTC sẽ lãnh đạo Libya với một hội đồng khoảng 200 người và nhiệm vụ quan trọng nhất là soạn thảo một bản hiến pháp mới để đưa ra trưng cầu dân ý. Các cuộc bầu cử Quốc hội và Tổng thống sẽ được tiến hành sau đó 1 năm. Một đại diện của NTC tuyên bố, Libya sẽ bầu tân Tổng thống trong vòng 20 tháng nữa. Điều này đồng nghĩa với việc ông Muammar Gaddafi không còn là Tổng thống Libya cho dù tính đến nay mới có gần 50 quốc gia chính thức công nhận NTC.

Lên nắm quyền nhờ đảo chính

Những căng thẳng giữa Libya với phương Tây lên tới đỉnh điểm dưới thời Tổng thống Mỹ Ronald Reagan. Khi đó, Mỹ coi Libya là nhà nước hiếu chiến, thậm chí Tổng thống Ronald Reagan đã gọi ông Gaddafi là "con chó điên của Trung Đông". Ngày 15/4/1986, ông Ronald Reagan đã cho không kích vào Tripoli và Benghazi khiến 45 binh sĩ, nhân viên chính phủ và 15 dân thường thiệt mạng. Trong thập niên 1990, Libya chịu cấm vận kinh tế và cô lập ngoại giao sau khi từ chối dẫn độ tới Mỹ và Anh 2 nghi phạm đánh bom trên chuyến bay 103 của Pan Am và nổ trên bầu trời Lockerbie, Scotland. Sau nhiều chiến dịch ngoại giao, đến năm 1999, ông Gaddafi đồng ý dẫn độ 2 nghi can kể trên.

Tuy nhiên chỉ có 1 người bị kết án 27 năm tù, nhưng ông Abdel Basset al-Megrahi, người được cho là nhân viên tình báo Libya đã thực hiện vụ đánh bom Lockerbie ngày 21/12/1988 hiện đang dưỡng bệnh tại tư dinh ở Tripoli và đang trong tình trạng hôn mê sâu, sắp chết. Người thân của ông Abdel Basset al-Megrahi cho biết, ông liên tục phải thở oxy và không thể ăn uống được gì.

Bản thân ông Gaddafi từng cố gắng cải thiện hình ảnh với phương Tây như cam kết chống Al Qaeda, cho phép thanh sát viên quốc tế tới Libya kiểm tra (đã tìm thấy nhiều tấn vũ khí hoá học và chương trình vũ khí hạt nhân). Tháng 8/2003 (2 năm sau khi ông Abdel Basset al-Megrahi bị kết án), Libya gửi thư tới Liên hợp quốc chính thức nhận trách nhiệm về những hành động của quan chức trong vụ đánh bom Lockerbie và đồng ý trả khoản bồi thường trị giá 2,7 tỷ USD.

Sau đó khoảng 7 tháng (tháng 3/2004), cựu Thủ tướng Anh Tony Blair trở thành nhà lãnh đạo phương Tây đầu tiên tới Libya, công khai gặp ông Gaddafi. Hơn 2 năm sau (15/5/2006), Mỹ thông báo sẽ tái lập hoàn toàn quan hệ ngoại giao với Libya, một khi ông Gaddafi tuyên bố từ bỏ chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tháng 7/2007, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy tới thăm Libya và ký một số thỏa thuận song và đa phương với ông Gaddafi. Hơn 1 năm sau (tháng 9/2008), cựu Ngoại trưởng Mỹ Condoleezza Rice tới thăm Libya và gặp ông Gaddafi. Đây là chuyến thăm đầu tiên tới Libya của Ngoại trưởng Mỹ kể từ năm 1953. Ngày 30/8/2008, ông Gaddafi và Thủ tướng Italia Silvio Berlusconi đã ký hiệp ước hợp tác lịch sử tại Benghazi, theo đó, Italia trả 5 tỷ USD cho Libya - tiền bồi thường cho sự chiếm đóng quân sự trước đó của họ.

Hiệp ước kể trên được Quốc hội Italia phê chuẩn ngày 6/2/2009, trước khi ông Gaddafi tới thăm nước này (tháng 6/2009) và tham gia cuộc họp thượng đỉnh lần thứ 35 của G8 tại L'Aquila (tháng 7/2009). Cái bắt tay giữa Tổng thống Barack Obama và ông Gaddafi đã diễn ra khi đó và đây là lần đầu tiên lãnh đạo Libya được chào đón bởi Tổng thống đương nhiệm Mỹ. Ngày 23/9/2009, ông Gaddafi tham dự kỳ họp lần thứ 64 của Đại hội đồng Liên hợp quốc và đó là chuyến thăm đầu tiên tới Mỹ của ông. Nhưng chỉ sau đó chưa đầy 2 năm (16/5/2011), Tòa án tội phạm quốc tế (ICC) đã phát lệnh bắt ông Gaddafi và con trai với cáo buộc phạm tội ác chống lại loài người.

Ngày 27/6/2011, ông Gaddafi cùng con trai Saif al-Islam Gaddafi và Giám đốc cơ quan tình báo Abdullah al-Sanousi chính thức bị Tòa án hình sự quốc tế ở Hague ra lệnh truy nã quốc tế. Mạng lưới đường ống và cầu cạn ngầm lớn nhất thế giới tại sông Manmade với tổng kinh phí khoảng 25 tỷ USD được ông Gaddafi gọi là kỳ quan thứ 8 của thế giới hiện là một trong những địa chỉ được săn lùng bởi người ta nghi Tổng thống Muammar Gaddafi đang lẩn trốn quanh đó.

Giới truyền thông đưa tin, Đại sứ quán Mỹ được thành lập năm 2006 tại thủ đô Tripoli và lập tức trở thành địa chỉ tập trung các thông tin liên quan đến Libya bởi trước đó mọi thông tin về quốc gia Bắc Phi này được chuyển về Mỹ từ các nước trung gian. Theo tiết lộ của WikiLeaks, ông Mustafa Abdel Jalil, Chủ tịch NTC hiện nay từng là Bộ trưởng Tư pháp dưới thời Tổng thống Muammar Gaddafi (được bổ nhiệm năm 2007) là người có quan hệ với Mỹ từ khá lâu. Ông Mustafa Abdel Jalil là một trong những quan chức đầu tiên của chính quyền Gaddafi chạy sang phe đối lập và được Mỹ đánh giá là người cải cách, có tiếng nói phản biện thẳng thắn nhất trong chính quyền Gaddafi.

Đại sứ Mỹ tại Libya Gene Cretz gặp ông Mustafa Abdel Jalil lần đầu tiên hôm 25/1/2010 sau khi biết tin ông nộp đơn từ chức Bộ trưởng Tư pháp để phản đối những bất công trong hệ thống tư pháp Libya. Giới chuyên môn cho rằng, Đại sứ Gene Cretz là một trong những người có công lớn trong việc làm tan rã nội bộ ban lãnh đạo của Tổng thống Muammar Gaddafi bởi nội bộ Libya xuất hiện nhiều bất đồng giữa các quan chức cấp cao với các con trai của ông Gaddafi.

Và ra đi vì bị lật đổ

Nhật báo Independent của Anh ngày 2/9 dẫn các tài liệu mật vừa tìm thấy tại thủ đô Tripoli khẳng định, tình báo Anh và Mỹ từng hợp tác chặt chẽ với chế độ của ông Gaddafi, kể cả việc chuyển các nghi can khủng bố tới Libya để thẩm vấn. Những tài liệu này được tìm thấy tại văn phòng của cựu Ngoại trưởng Libya Mussa Kussa cho thấy, Anh từng chuyển thông tin chi tiết về các phần tử đối lập lưu vong cho điệp viên của ông Gaddafi.

Tờ Wall Street cũng cho biết, các tài liệu được tìm thấy tại văn phòng Cơ quan an ninh đối ngoại Libya cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa CIA với các cơ quan tình báo của quốc gia Bắc Phi này. Hiện giới chức trách Anh và Mỹ vẫn chưa có phản ứng về thông tin kể trên. Những tài liệu mật cũng tiết lộ, một số quan chức hàng đầu của Mỹ từng đề nghị giúp đỡ và đưa ra lời khuyên đối với Tổng thống Muammar Gaddafi ngay từ khi cuộc nổi dậy bắt đầu nổ ra.

Theo Al Jazeera, ông David Welch, cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ dưới thời Tổng thống George W. Bush đã có cuộc gặp với các quan chức của ông Gaddafi tại khách sạn Bốn mùa ở thủ đô Cairo, Ai Cập hôm 2/8. Nghị sĩ Dennis Kucinich cũng có tên trong bản tài liệu mật bởi ông có cuộc đối thoại với Saif Al-Islam, con trai Tổng thống Muammar Gaddafi.

Giới chuyên môn cũng đang quan tâm tới thông tin của tờ Al Jazeera số ra ngày 1/9, theo đó Tổng thống Muammar Gaddafi có nội gián ở cấp cao nhất trong phe nổi dậy ít nhất cho đến khi Tripoli sụp đổ. Người này đã báo cáo những thông tin chi tiết về các kho vũ khí ở khu vực miền núi phía Tây, đặc biệt là thành phố Azzawiya và đây là cửa ngõ để phe nổi dậy tấn công vào thủ đô. Ngoài ra, điệp viên của ông Gaddafi còn lập kế hoạch ám sát các nhà lãnh đạo NTC.

Trong lời hiệu triệu trên truyền hình ngày 2-9, ông Gaddafi tuyên bố dời thủ đô từ Tripoli về Sirte và kêu gọi người ủng hộ chiến đấu lâu dài. Ông Gaddafi cũng cảnh báo, lực lượng chiến đấu tại Sirte được trang bị rất đầy đủ và sẵn sàng chiến đấu đến hơi thở cuối cùng.

Ông Gaddafi cũng tuyên bố, sẽ làm mọi cách để ngăn chặn việc xuất khẩu dầu mỏ. Người phát ngôn của Chính phủ Libya, ông Moussa Ibrahim cũng cho biết, hôm 1/9 đã cùng ông Saif al-Islam, con trai Tổng thống Muammar Gaddafi đi một vòng quanh ngoại ô Tripoli, đồng thời cảnh báo, cuộc chiến còn lâu mới kết thúc bởi phần lớn lực lượng quân đội vẫn nằm trong tầm kiểm soát ở nhiều khu vực.

Giới chức Algeria vừa quyết định, đưa các thành viên của gia đình Đại tá Muammar Gaddafi tới thủ đô Algiers để đảm bảo an toàn. Đệ nhất phu nhân Saifa cùng 2 người con trai Muhammad, Hannibal và cô con gái Aisha sẽ bị quản thúc tại gia ở thủ đô Algiers. Nhưng theo tờ New Age của Johannesburg, Nam Phi thì vợ con ông Gaddafi được đưa tới Algeria bởi 35 cựu thành viên lực lượng đặc nhiệm Nam Phi.

Được biết, lời hiệu triệu của ông Gaddafi được đưa ra khi NATO tiếp tục tiến hành các vụ không kích nhằm vào các lực lượng trung thành với ông Gaddafi tại thành phố Sirte. Ngoài Sirte, Bani Walid và Vaddan cũng bị không kích bởi đó là những nơi vẫn nằm trong vòng kiểm soát của Muammar Gaddafi. Trong khi đó, lực lượng nổi dậy ở vùng ngoại ô Sirte và Bani Walid, 2 nơi được cho là nhiều khả năng ông Gaddafi đang ẩn náu, đã cắt đứt các nguồn viện trợ lương thực để sẵn sàng khai hỏa sau khi thời hạn chót (10/9) kết thúc.

NTC cho biết, đang nắm trong tay thông tin quan trọng về nơi trú ẩn của nhà lãnh đạo Muammar Gaddafi, nhưng chi tiết của việc này chưa được thông báo. Tướng Omar al-Hariri, một chỉ huy quân đội của NTC cho biết, ông Gaddafi có thể đang ẩn náu tại một vùng ngoại ô của thủ đô hoặc tại thị trấn Bani Walid nằm cách 140km về phía Đông Nam của Tripoli.

Ngày 1/9, Tư lệnh quân sự của NTC Abdullah al-Senoussi cũng cho rằng, ông Gaddafi được cho là đang ẩn náu tại thị trấn sa mạc Bani Walid, cách thủ đô Tripoli 150km về phía Đông Nam. Cũng trong ngày 1/9, người phát ngôn NTC Mohammed Zawawi cho biết, lực lượng này quyết định kéo dài thêm một tuần, thời hạn chót để lực lượng trung thành với ông Gaddafi ra hàng. Abdel Majid Mlegta, một điều phối viên các hoạt động quân sự ở Tripoli nói với hãng tin Reuters rằng, ông Gaddafi đang ở một thị trấn sa mạc bên ngoài Tripoli và lên kế hoạch cho một cuộc phản công.

Bộ trưởng Nội vụ lâm thời Libya, ông Ahmed Darrad cho biết, lãnh đạo NTC đã kêu gọi các tay súng đến từ khắp mọi nơi trên đất nước hãy rời khỏi Tripoli và trở về nhà, một lượng lớn cảnh sát và nhân viên an ninh sẽ trở lại làm việc kể từ ngày 3/9. Đây được coi là động thái nhằm gỡ bỏ các nguy cơ bùng nổ căng thẳng giữa các tay súng ở Tripoli với những tay súng đến từ các tỉnh khác.

Ngày 3/9, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Ban Ki-moon đã kêu gọi tất cả các quốc gia trên thế giới hỗ trợ ổn định Libya, đồng thời nhấn mạnh tương lai của quốc gia Bắc Phi này phải do chính người dân quyết định. Ông Ban Ki-moon cho biết, Liên hợp quốc đang phối hợp chặt chẽ với lãnh đạo các nước nhằm đáp ứng nhanh nhất các đòi hỏi của Libya để đối phó với nguy cơ khủng hoảng nhân đạo.

Trong khi đó, kênh truyền hình Al Arabiya cho biết, Thủ tướng Libya al-Baghdadi Ali al-Mahmoudi đã đào thoát sang phía lực lượng nổi dậy. Ông al-Baghdadi Ali al-Mahmoudi tuyên bố, đã liên lạc với NTC và đang ở trong lãnh thổ Libya bởi trước đó dư luận cho rằng Thủ tướng Libya đã đào tẩu ra nước ngoài. Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy và Thủ tướng Anh David Cameron đều đồng ý với kế hoạch xét xử ông Gaddafi ở Libya thay vì đưa ra tới Tòa án hình sự quốc tế ở Hague, Hà Lan. Trong khi đó Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov cho rằng, không nên can thiệp quá sâu vào tình hình nội bộ Libya bởi tương lai của quốc gia Bắc Phi này phải do người dân định đoạt bởi những bài học tại Afghanistan, Iraq đã minh chứng điều này.