Hoá giải những tranh chấp tại vùng biển Caspi

Biển Caspi là hồ nước lớn nhất trên thế giới tính về cả diện tích  và thể tích. Diện tích mặt nước là 371.000km² và thể tích  - 78.200 km³. Độ sâu tối đa của hồ là khoảng 1.025m. Vì không thông với đại dương nên đây đúng là một hồ nước tuy mang tên "biển". Ngày 18/11 vừa qua tại Baku, thủ đô của Azerbaijan đã diễn ra Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ ba các nước khu vực biển Caspi. Tổng thống Liên bang Nga, Turkmenistan, Kazakhstan, Iran và Azerbaijan đã thảo luận về tương lai vùng biển này.

Hồ cũng được gọi là biển vì nước hồ có vị mặn của muối.  Nồng độ muối của nước hồ là khoảng 1,2%, xấp xỉ 1/3 nồng độ muối của nước biển. Nga, Iran, Turkmenistan, Kazakhstan và Azerbaijan là 5 quốc gia nằm xung quanh biển Caspi và Volga của Nga -con sông dài nhất châu Âu - là nguồn nước chính đổ vào biển này. Biển Caspi có lượng dầu khí ước đạt 18 tỷ tấn với hệ sinh thái độc đáo tới 400 loài sinh vật đặc hữu, trong đó có loại cá tầm là nguồn cung cấp trứng cá nổi tiếng thế giới.

Cho tới nay, mới chỉ có Kazakhstan và Azerbaijan là nhất trí với Nga về cách phân định ranh giới theo "nguyên tắc đường trung tuyến đã sửa đổi". Còn ranh giới biển giữa Azerbaijan - Iran, Azerbaijan - Turkmenistan và Turkmenistan - Iran chưa được xác định. 

Riêng Iran yêu cầu có được vùng phân chia chủ quyền lãnh hải bằng khoảng 20%, theo cách chia quân bình cho cả 5 quốc gia, cho dù 4 quốc gia còn lại đều không nhất trí vì trước đó chưa có thỏa thuận nào quy định các vùng biển và đáy biển cũng như giải quyết các vấn đề khai thác năng lượng dưới bất cứ hình thức nào, mà chỉ qui định về vấn đề đánh bắt và vận tải biển.

Một dàn khoan dầu trên biển Caspi.

Tháng 7/2009, vùng biển này trở nên nóng bỏng khi Iran dự định xây dựng dàn khoan đầu tiên ở vùng nước sâu biển Caspi sau khi có kết luận rằng vùng nước nông thuộc nước này không dầu khí để khai thác. Khu vực dự tính triển khai dàn khoan mang tên "Iran-Alborz" nằm tại mỏ dầu Araz-Sharg-Alov của Azerbaijan có trữ lượng 4 tỷ thùng dầu mà Iran từng tranh chấp... Ngoài ra, do các quốc gia ở đây đều có lợi ích về dầu mỏ nên các nước ngoài luôn luôn tìm cơ hội nhảy vào "hợp tác"…

Chương trình nghị sự Hội nghị lần này bao gồm các vấn đề hợp tác trong lĩnh vực an ninh, phối hợp giữa các nước trong vùng trong lĩnh vực phát triển kinh tế, giao thông hàng hải, vận tải biển và quốc phòng. Và điểm cuối cùng được xem là quan trọng vì nguy cơ về sự can thiệp quân sự từ bên ngoài luôn luôn tiềm tàng và nó có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trên vùng biển Caspi.

Nga và các nước khác luôn coi các nước trong vùng có đủ tiềm năng để đảm bảo một hệ thống an ninh vững chắc mà không cần đến nước thứ 3: "Chúng tôi hiểu rõ trách nhiệm của chúng tôi về việc xây dựng và đạt được thỏa thuận về một khung pháp lý cho vùng biển, trong việc phân định chủ quyền lãnh hải và hoạch định biên giới biển giữa các nước, xác định vùng nước nội thủy của Nga và các nước, giải quyết các vấn đề quá cảnh,… cũng như xác định các nguyên tắc hoạt động quân sự trên biển Caspi".

Hội nghị thượng đỉnh lần này sẽ giải quyết các mâu thuẫn trong vấn đề phân chia vùng biển vẫn tồn tại giữa các nước. Các nguyên thủ hy vọng sẽ ký kết văn bản quan trọng. Đó là Hiệp định An ninh vùng biển Caspi đề cập tới các vấn đề an ninh chống lại những thách thức và đe dọa trong khu vực, đồng thời cũng xem xét vấn đề hợp tác giữa các quốc gia ven biển trong cuộc chiến chống tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố, phổ biến vũ khí giết người hàng loạt, buôn bán ma túy, cướp biển. Hiệp định mang tính hiệp định khung.

Sau khi các bên ký kết sẽ tiếp tục soạn thảo văn bản hợp tác trên các lĩnh vực cụ thể. Khi Hội nghị bế mạc Tổng thống 5 nước trên sẽ ký Bản Thông cáo chung về kết quả đạt được của Hội nghị thượng đỉnh lần này.

Các chuyên gia cho rằng việc ký kết được hiệp định như vậy sẽ là một bước tiến rất quan trọng trong việc hóa giải các xung đột lợi ích và xây dựng cơ chế pháp lý chung cho vùng biển Caspi và trao cho nó vai trò chỉ đạo nhằm cải thiện điều kiện sống của 15 triệu dân sống phụ thuộc vào biển này cũng như bảo vệ hoà bình và ổn định trong khu vực và phân chia công bằng tài nguyên dầu hỏa cho cả 5 quốc gia để phát triển kinh tế mạnh mẽ hơn trong tương lai