Trẻ “dạt nhà” - những ẩn họa được báo trước: Kỷ luật không nước mắt

Theo thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐ-TB&XH), hiện nay nước ta có khoảng 24.000 trẻ em lang thang kiếm sống. Trẻ lang thang kiếm sống trên đường phố được phân làm 3 nhóm, gồm: Nhóm những trẻ không có bố, mẹ và gia đình, hoặc bị gia đình bỏ rơi phải đi lang thang, sống theo nhóm, tự kiếm ăn và ngủ ngoài đường phố; Nhóm những trẻ tự rời bỏ gia đình đi lang thang kiếm sống hằng ngày, ăn ngủ theo nhóm tại các khu nhà trọ nhưng vẫn còn liên hệ với bố mẹ, với gia đình và Nhóm những trẻ ở trong các gia đình khó khăn về kinh tế, ban ngày đi lang thang kiếm tiền phụ giúp gia đình, tối lại về với bố mẹ.

Một nghịch lý hiện nay là kinh tế xã hội phát triển nhưng số trẻ em lang thang tại các đô thị lớn lại có chiều hướng gia tăng.  Trẻ em lang thang xuất hiện nhiều ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM, các em đi lang thang kiếm sống trên đường phố với các công việc, như đánh giày, bán báo, kẹo cao su, bán vé số hoặc làm giúp việc gia đình, trông trẻ, làm việc trong các nhà hàng, quán bia... Đây chính là nhóm trẻ có nguy cơ bị ngược đãi, bị bạo lực, bị xâm hại và lạm dụng rất cao.

Bên cạnh đó, số trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt (10 nhóm đối tượng theo Luật Bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em) vẫn còn 1,53 triệu, chiếm 6% so với tổng số trẻ em và chiếm 1,79% so với dân số cả nước. Nếu tính cả nhóm trẻ em nghèo (2,75 triệu), trẻ em bị bạo lực, bị buôn bán và tai nạn thương tích thì tổng cộng có khoảng 4,28 triệu em, chiếm 5% dân số và khoảng 18,2% so với tổng số trẻ em. Đa phần nhóm trẻ này vẫn gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận với các dịch vụ phúc lợi xã hội dành cho trẻ em. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao trở thành trẻ em lang thang.

Còn nhiều trẻ em bị bóc lột sức lao động tại các cơ sở tư nhân. Ảnh: Internet.

Ông Nguyễn Trọng An - Phó cục trưởng Cục Chăm sóc và bảo vệ trẻ em, Bộ LĐ-TB&XH cho rằng, lang thang chỉ là điểm khởi đầu để kiếm sống, nhưng tiềm ẩn sau đó là một loạt vấn đề xã hội mà các gia đình, các ông bố bà mẹ có con lang thang không thể lường hết được những nguy cơ xâm hại trực tiếp đến đứa trẻ. Thứ nhất là nguy cơ trẻ em vi phạm pháp luật,  bị tội phạm dụ dỗ, lôi kéo như vận chuyển ma túy, hàng cấm, trộm cắp… Thứ hai, trẻ em lang thang có nguy cơ rất cao bị lạm dụng, như lạm dụng tình dục, lạm dụng về thân thể, thậm chí có em bị bắt đi lao động nặng nhọc, độc hại và rất nguy hiểm. Rồi còn  nhiều nguy cơ khác nữa như bị nghiện ma túy, bị sa vào tệ nạn mại dâm…

Tâm lý bất cần, co mình, không dễ chia sẻ hoàn cảnh, xuất thân với người lạ. Đó là tâm lý chung của rất nhiều trẻ em mà chúng tôi đã gặp gỡ, tiếp xúc trong quá trình thực hiện loạt bài phóng sự về trẻ em lang thang. Lý giải điều này, chuyên gia tâm lý Nguyễn Lâm Thúy, Hội Khoa học tâm lý - giáo dục trẻ em phân tích: Đa số trẻ lang thang chịu thiếu thốn về mặt tình cảm, nhất là những em sống cùng nhóm trẻ đường phố hay sống trong các mái ấm tình thương.

Một trẻ em lang thang trên đường phố Hà Nội. Ảnh: Văn Ba.

Theo kết quả nghiên cứu, 35,6% nói rằng mình rất cô đơn. Một số trẻ lang thang vì gia đình ruồng bỏ hoặc gia cảnh quá khó khăn, không được đáp ứng nhu cầu cơ bản như ăn, mặc, học đã đành, chúng còn phải đối diện với định kiến và chấp nhận thái độ ghẻ lạnh của nhiều người khi tiếp xúc. Với bề ngoài lộ vẻ bướng bỉnh, đôi khi là bất cần, các em thường bị xa lánh, thậm chí bị đánh đập… và vì thế trẻ lang thang khó tin vào người khác, ngại giao tiếp với mọi người.

Sự khép kín thế giới tâm hồn trong phạm vi nội tâm, hoặc chỉ bộc lộ nó trong mối "quan hệ đồng bọn" làm cho các em dễ trở nên xa lánh mọi người. Trong mối quan hệ giao lưu phức tạp trên đường phố, số trẻ lang thang dễ dàng bắt chước, a dua với những hành vi trái quy tắc xã hội (như trộm cắp, trấn lột, đánh lộn lẫn nhau… ) hoặc dễ dàng tiếp thu những mặt xấu, tiêu cực của đời sống xã hội, của những phim ảnh, sách báo thiếu văn hóa, khiêu dâm, đồi trụy. Vì thế việc giao lưu của trẻ lang thang đường phố dễ dàng đem lại những suy thoái, những biến chất trong tâm hồn trẻ thơ.

Ông Nguyễn Trọng An nhấn mạnh, Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em đã quy định: Trẻ em có quyền được sống cùng cha mẹ, không bị tách khỏi môi trường gia đình, không phải bỏ đi lang thang kiếm sống; Luật Bảo vệ và chăm sóc trẻ em cũng nêu rõ, trẻ em lang thang là đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt. Do đó,  chúng ta cũng phải có chính sách đặc biệt để bảo vệ trẻ em lang thang. Bản thân trẻ em lang thang đã bị mất đi hầu hết các quyền cơ bản của mình, như không được học tập, không được chăm sóc sức khỏe, vui chơi giải trí, không nhận được sự yêu thương, chăm sóc của gia đình và luôn phải đối mặt với nguy cơ bị xâm hại, bị bóc lột sức lao động; khi các em rời bỏ gia đình đi lang thang các em phải tự bươn chải, tìm việc để lao động kiếm sống. Vì vậy, lao động trẻ em và trẻ em lang thang là vấn đề chúng ta cần quan tâm, giải quyết.

Bên cạnh giải pháp hồi gia cho trẻ em thì đối với  những trẻ em không thể về nhà do nhiều nguyên nhân, cũng cần được dạy nghề, hướng nghiệp; cần mở rộng thêm mô hình  nhà mở, mái ấm, nhà xã hội giúp cho các em  ban ngày đi làm, tối có chỗ ở an toàn. Bởi một thực tế là nếu không có chỗ ở tối, các em sẽ phải ở trọ, mà nguy cơ tiềm ẩn khi các em ở trọ rất cao như bị lôi kéo, dụ dỗ vào con đường phạm pháp hoặc bị lạm dụng.